Budowa skóry: warstwy skóry i ich funkcje

Skóra jest narządem, bo tworzą ją tkanki, które działają razem jako jedna całość. Ma około 1,8 m² powierzchni. Jej budowa wyjaśnia, jak działają kosmetyki i jak dobrać je do swojej cery.

Ile warstw ma skóra?

Skóra ma trzy warstwy: naskórek, skórę właściwą i leżącą pod nią tkankę podskórną. Tkanka podskórna łączy skórę z mięśniami i kośćmi. Ściśle biorąc, nie należy do samej skóry. Opisuje się ją razem ze skórą, bo trudno oddzielić ją od skóry właściwej. Skóra razem z włosami, paznokciami i gruczołami tworzy powłokę, która chroni całe ciało.

Warstwa	Budowa	Rola	Co warto wiedzieć
Naskórek	4-5 warstw komórek, głównie keratynocytów, bez naczyń krwionośnych	Zatrzymuje wodę, chroni przed drobnoustrojami, otarciami i promieniowaniem UV	Ma od około 0,03 mm do 0,6 mm grubości. W jego warstwie rogowej pracują kremy i balsamy
Skóra właściwa	Warstwa brodawkowa i siateczkowa: włókna kolagenowe i elastynowe, naczynia, nerwy, mieszki włosowe, gruczoły	Nadaje skórze wytrzymałość i sprężystość, odbiera dotyk, pomaga regulować temperaturę	Tu powstaje sebum i pot, które trafiają na powierzchnię skóry
Tkanka podskórna	Luźna tkanka łączna i tkanka tłuszczowa	Magazynuje tłuszcz, chroni przed utratą ciepła, amortyzuje uderzenia	Łączy skórę z mięśniami i kośćmi

Naskórek: budowa i warstwy naskórka

Naskórek to zewnętrzna warstwa skóry, zbudowana z ciasno ułożonych komórek nabłonka. Nie ma naczyń krwionośnych. Jego grubość zależy od miejsca na ciele. W przeglądzie 142 badań wynosiła od około 0,03 mm do około 0,6 mm, a najgrubszy naskórek ma podeszwa stopy. Z wiekiem naskórek robi się cieńszy.

Większość komórek naskórka to keratynocyty. Wytwarzają keratynę, białko, które nadaje skórze, włosom i paznokciom twardość i odporność na wodę. Na większości ciała naskórek ma cztery warstwy, a na dłoniach i podeszwach stóp dochodzi piąta. Od najgłębszej:

1. Warstwa podstawna (rozrodcza). Jedna warstwa komórek, które stale się dzielą i dają początek wszystkim keratynocytom. Są tu też melanocyty, które wytwarzają barwnik melaninę, i komórki Merkla, które odbierają dotyk.
2. Warstwa kolczysta. 8-10 warstw keratynocytów. Komórki zaczynają tu wytwarzać keratynę i tłuszczowe związki, które odpychają wodę. Między nimi leżą komórki Langerhansa, które pochłaniają bakterie i ciała obce.
3. Warstwa ziarnista. 3-5 warstw coraz bardziej płaskich komórek. Wydzielają lipidy, z których powstaje wodoodporna bariera, a same stopniowo obumierają.
4. Warstwa jasna. Cienka warstwa martwych, spłaszczonych komórek, tylko w grubej skórze dłoni, podeszew i palców.
5. Warstwa rogowa. Zwykle 15-30 warstw martwych, zrogowaciałych komórek. Chroni przed wnikaniem drobnoustrojów, wysychaniem i otarciami.

Warstwa rogowa naskórka i odnowa skóry

Nowe komórki powstają w warstwie podstawnej i wypychają starsze ku powierzchni. Po drodze komórki spłaszczają się, tracą jądra i obumierają, a na końcu złuszczają się z warstwy rogowej. Cała warstwa rogowa wymienia się w około 4 tygodnie.

Warstwę rogową tworzą komórki bez jąder otoczone warstwami lipidów: ceramidów, kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Komórki nadają jej wytrzymałość, a lipidy tworzą barierę, przez którą woda nie ucieka z organizmu. Martwe komórki złuszczają się same. Jak je delikatnie usuwać, opisujemy na stronie kwasy AHA, a o złuszczaniu skóry ciała szczotką w poradniku szczotkowanie na sucho. O pielęgnacji pięt piszemy w poradniku pękające pięty.

Skóra właściwa: budowa i funkcje

Skóra właściwa leży pod naskórkiem i jest zbudowana z tkanki łącznej. Tworzą ją dwie warstwy z siecią włókien kolagenowych i elastynowych, które wytwarzają komórki zwane fibroblastami:

• Warstwa brodawkowa jest cieńsza i luźniejsza. Wnika w naskórek palczastymi wypustkami i ma dużo drobnych naczyń krwionośnych, naczynia chłonne, włókna nerwowe i ciałka dotykowe Meissnera.
• Warstwa siateczkowa jest znacznie grubsza i zbudowana z gęstej tkanki łącznej. Włókna kolagenowe dają skórze wytrzymałość, a elastynowe sprężystość, dzięki której skóra nadąża za ruchem. Kolagen wiąże też wodę.

W skórze właściwej leżą naczynia krwionośne i chłonne, nerwy, mieszki włosowe i gruczoły potowe. W skórze jest też kwas hialuronowy, cząsteczka, która wiąże i zatrzymuje wodę. Około połowy kwasu hialuronowego, jaki ma ciało, znajduje się właśnie w skórze. Jak ten składnik działa w kosmetykach, wyjaśniamy na stronie kwas hialuronowy.

Z wiekiem skóra właściwa wytwarza mniej kolagenu i elastyny, a skóra gorzej zatrzymuje wodę. To jedne z przyczyn zmarszczek.

Tkanka podskórna

Tkanka podskórna leży pod skórą właściwą i łączy skórę z powięzią, która okrywa mięśnie i kości. Składa się z luźnej tkanki łącznej z licznymi naczyniami krwionośnymi i z tkanki tłuszczowej. Sięgają do niej też najgłębsze części niektórych gruczołów potowych i mieszków włosowych.

Komórki tłuszczowe tkanki podskórnej magazynują energię. Warstwa tłuszczu chroni ciało przed utratą ciepła i działa jak poduszka, która osłania głębiej położone struktury przed urazami. Rozmieszczenie tłuszczu zależy od hormonów i genów. Gdy tkanka podskórna traci tłuszcz i strukturę, skóra robi się cieńsza i opada.

Przydatki skóry: gruczoły łojowe, potowe i mieszki włosowe

Przydatki skóry to włosy, paznokcie, gruczoły potowe i gruczoły łojowe. Powstają z naskórka i sięgają w głąb skóry właściwej, czasem aż do tkanki podskórnej. Włos wyrasta z mieszka włosowego, czyli zagłębienia naskórka w skórze właściwej. Gruczoł łojowy łączy się z mieszkiem włosowym, a razem tworzą jednostkę włosowo-łojową. O pielęgnacji skóry głowy piszemy w poradnikach sucha skóra głowy, peeling skóry głowy i wcierka do skóry głowy. Samym włosom poświęciliśmy poradniki puszące się włosy i olejowanie włosów.

Gruczoły potowe są dwóch rodzajów:

• Ekrynowe są rozsiane po całej skórze, najgęściej na dłoniach, podeszwach stóp i czole. Wydzielają pot, który składa się głównie z wody z dodatkiem soli, i chłodzą ciało.
• Apokrynowe leżą przy mieszkach włosowych pod pachami i w okolicach intymnych. Ich pot zawiera związki organiczne, które bakterie rozkładają, i stąd bierze się zapach potu.

Co to jest sebum i po co skórze

Sebum, czyli łój, to mieszanina lipidów, którą gruczoły łojowe wydzielają na powierzchnię skóry. Natłuszcza martwą warstwę rogową, dzięki czemu pozostaje ona elastyczna, i ogranicza utratę wody, gdy powietrze jest suche. Sebum zawiera składniki, których nie ma nigdzie indziej w organizmie, na przykład skwalen i estry woskowe. Kwasy tłuszczowe z sebum współtworzą kwaśny odczyn powierzchni skóry.

Gruczoły łojowe skupiają się głównie na twarzy, klatce piersiowej i plecach. Pobudzają je hormony, dlatego w dzieciństwie są mało aktywne, a w okresie dojrzewania zaczynają pracować intensywniej. Z wiekiem skóra wydziela mniej sebum i potu. Gdy sebum jest mało, skóra wygląda matowo i jest ściągnięta. Gdy jest go dużo, skóra się błyszczy, a pory mogą być powiększone. Sebum ma też dobre strony: skóra tłusta jest zwykle grubsza i ma mniej zmarszczek. Jak pielęgnować skórę, która wydziela dużo sebum, opisujemy w poradniku cera tłusta, a skąd biorą się zaskórniki, w poradniku zaskórniki.

Funkcje skóry

Skóra pełni kilka funkcji naraz:

1. Chroni organizm przed drobnoustrojami, substancjami chemicznymi, otarciami, wiatrem i wodą. Melanina osłania żywe komórki naskórka przed promieniowaniem UV.
2. Zatrzymuje wodę. Keratyna i lipidy warstwy rogowej chronią organizm przed odwodnieniem.
3. Czuje. Receptory w naskórku, skórze właściwej i tkance podskórnej odbierają dotyk, temperaturę i ból.
4. Reguluje temperaturę ciała. Nawet gdy nie czujesz, że się pocisz, skóra wydziela około 500 ml potu na dobę. Przy dużym wysiłku w upale potu może być 0,7-1,5 litra na godzinę, a gdy paruje, chłodzi ciało. Naczynia w skórze właściwej rozszerzają się, żeby oddać ciepło, i zwężają, żeby je zatrzymać.
5. Wytwarza witaminę D. Naskórek wytwarza ją pod wpływem promieniowania UV.
6. Ma własną obronę. Komórki Langerhansa w naskórku pochłaniają bakterie i ciała obce.

Bariera hydrolipidowa i pH skóry

Za tym, ile wody zostaje w skórze, odpowiada warstwa rogowa razem z tym, co pokrywa jej powierzchnię. W pielęgnacji nazywa się to barierą hydrolipidową. Tworzą ją:

• Komórki warstwy rogowej i lipidy między nimi. Martwe komórki bez jąder są otoczone warstwami ceramidów, kwasów tłuszczowych i cholesterolu. Wśród tych lipidów najwięcej jest ceramidów. Ceramidy nie przepuszczają wody, dzięki czemu nie ucieka ona ze skóry, i chronią przed podrażnieniem z zewnątrz.
• Naturalny czynnik nawilżający (NMF). To mieszanina drobnych cząsteczek, które wiążą wodę, m.in. kwasu mlekowego, kwasu pirolidonokarboksylowego i aminokwasów. Należy do niego też mocznik, który opisujemy na stronie mocznik.
• Sebum na powierzchni skóry. Natłuszcza warstwę rogową i ogranicza utratę wody.

pH skóry

Powierzchnia skóry ma odczyn kwaśny, a wnętrze organizmu prawie obojętny. Ten kwaśny film nazywa się płaszczem kwasowym. W publikacjach podawano pH skóry od 4,0 do 7,0. W badaniu na 330 osobach, które przez dobę nie brały prysznica i nie używały kosmetyków, pH skóry przedramienia spadło średnio z 5,12 do 4,93. Na tej podstawie oszacowano, że naturalne pH skóry wynosi średnio 4,7. Skóra o pH poniżej 5 była w lepszej kondycji: lepiej zatrzymywała wodę i mniej się łuszczyła.

Na pH skóry wpływa mycie. Woda z kranu w Europie ma pH około 8 i podnosi pH skóry nawet na 6 godzin, zanim wróci ono do naturalnej wartości. Częste mycie zasadowym mydłem także podnosi pH skóry. Wyższe pH mają też fałdy skóry oraz skóra noworodków i osób starszych. Jak działają składniki myjące, wyjaśniamy w poradniku SLS i SLES w kosmetykach, a co daje tonik po myciu, w poradniku tonik do twarzy.

Kwaśny odczyn jest potrzebny enzymom, które dbają o lipidy bariery. Sprzyja też mikroorganizmom, które stale żyją na skórze. Więcej o nich przeczytasz na stronie mikrobiom skóry i prebiotyki.

Rodzaje cery: jak rozpoznać typ cery

Amerykańska Akademia Dermatologii (AAD) wyróżnia pięć typów cery: suchą, tłustą, normalną, mieszaną i wrażliwą. Typ cery zależy m.in. od genów, wieku, hormonów, stresu, diety i klimatu. Może się zmieniać w ciągu życia, a nawet między latem a zimą.

Typ cery	Jak wygląda	Gdzie przeczytasz więcej
Normalna	Po myciu nie jest ani ściągnięta, ani tłusta i nie reaguje podrażnieniem	Pielęgnacja twarzy krok po kroku
Sucha	Wydziela mało sebum, wygląda matowo, jest ściągnięta, czasem szorstka	Masło shea, kwas hialuronowy
Tłusta	Wydziela dużo sebum, błyszczy się, pory są widoczne, mogą pojawiać się zaskórniki	Cera tłusta, zaskórniki
Mieszana	Czoło, nos i broda (strefa T) są tłustsze, policzki i okolice oczu suche	Demakijaż i oczyszczanie twarzy
Wrażliwa	Czerwienieje, piecze, swędzi lub szczypie. Może być przy tym sucha, tłusta albo mieszana	Jak czytać skład kosmetyku

Jak rozpoznać typ cery w domu:

1. Umyj twarz i ją osusz.
2. Odczekaj 30 minut.
3. Przyłóż bibułkę matującą do czoła, nosa, brody i policzków albo po prostu przyjrzyj się skórze i zwróć uwagę, jak ją czujesz.
4. Jeśli skóra jest tłusta, możesz mieć cerę tłustą, a jeśli nadal jest sucha, cerę suchą. Jeśli w jednych miejscach jest tłusta, a w innych sucha, możesz mieć cerę mieszaną, a jeśli nie jest ani ściągnięta, ani tłusta, normalną. Zaczerwienienie, pieczenie, szczypanie lub swędzenie mogą świadczyć o cerze wrażliwej.

Co budowa skóry oznacza dla pielęgnacji

Kremy i balsamy pracują w warstwie rogowej naskórka. Humektanty przyciągają do niej wodę, a substancje okluzyjne tworzą na skórze warstwę, która ogranicza jej odparowanie. Humektant ciągnie wodę także ze skóry właściwej do naskórka, skąd łatwo ona ucieka, dlatego łączy się go zwykle z substancją okluzyjną. Z tego wynika prosta kolejność:

1. Myj skórę krótko, w ciepłej wodzie. Kąpiel albo prysznic skróć do 5-10 minut.
2. Wybieraj łagodny środek myjący. Użyj go tyle, żeby usunąć brud i sebum, bez gęstej piany. Twarz, zwłaszcza tłustą, myj najwyżej dwa razy na dobę, a dodatkowo po wysiłku, gdy się spocisz. Nie szoruj jej. Zbyt mocny środek do mycia twarzy podrażnia skórę i może pobudzić ją do wydzielania większej ilości sebum. Jak zmywać makijaż i myć twarz, opisujemy w poradniku demakijaż.
3. Osuszaj skórę, przykładając ręcznik. Pocieranie podrażnia bardzo suchą skórę.
4. Nawilżaj wilgotną skórę. Krem lub balsam nałóż zaraz po myciu. Substancje okluzyjne działają najlepiej na lekko wilgotnej skórze. Krem nakładaj także wtedy, gdy masz cerę tłustą.
5. Najpierw humektant, potem krem. Rano i wieczorem po toniku możesz nałożyć Multifunkcyjne serum do twarzy z kwasem hialuronowym. Gliceryna i hialuronian sodu to jedne z jego głównych składników, a oba wiążą wodę w naskórku. W składzie serum jest kwas salicylowy, dlatego serum nie nakładaj na skórę podrażnioną lub uszkodzoną i uważaj na oczy. Na serum nałóż Krem do twarzy regenerująco nawilżający. Jednym z jego głównych składników jest masło shea, emolient, który zmiękcza skórę. Krem zawiera też hialuronian sodu i pantenol. Więcej o tej kolejności przeczytasz w poradnikach serum do twarzy i pielęgnacja twarzy krok po kroku. Inne kosmetyki do twarzy są na półce Twarz.
6. Szukaj składników, które polecają dermatolodzy do suchej skóry. AAD wymienia wśród nich olej jojoba, glicerynę, kwas hialuronowy, kwas mlekowy i masło shea.
7. Zadbaj o powietrze w domu. Gdy jest suche, włącz nawilżacz powietrza.

Skóra dłoni i podeszew stóp ma dodatkową warstwę naskórka i gęsto rozmieszczone gruczoły potowe, a dłonie myjesz wiele razy dziennie. O ich pielęgnacji piszemy w poradnikach suche dłonie i pękające pięty.

Jak to sprawdzić w składzie (INCI)

Składniki, o których piszemy wyżej, mają na etykiecie nazwy INCI. Wszystkie znajdziesz w składach naszych kosmetyków:

• gliceryna: Glycerin,
• hialuronian sodu, sól kwasu hialuronowego: Sodium Hyaluronate,
• mocznik: Urea,
• masło shea: Butyrospermum Parkii (Shea) Butter,
• olej jojoba: Simmondsia Chinensis (Jojoba) Seed Oil,
• kwas mlekowy: Lactic Acid.

Glycerin i Sodium Hyaluronate znajdziesz wśród głównych składników multifunkcyjnego serum, a Butyrospermum Parkii (Shea) Butter w kremie regenerująco nawilżającym.

Kolejność składu ma znaczenie. Składniki podaje się od tego, którego jest najwięcej. Te, których jest mniej niż 1%, mogą stać w dowolnej kolejności. Szczegóły znajdziesz w poradniku Jak czytać skład kosmetyku.

Kiedy ze skórą do dermatologa

Jeśli skóra mimo łagodnej pielęgnacji wciąż jest bardzo sucha i swędzi, umów się do dermatologa. Zanim kupisz krem na swędzenie, zapytaj go o radę, bo część takich kosmetyków podrażnia bardzo suchą skórę. Z dermatologiem porozmawiaj też wtedy, gdy martwi cię ilość sebum albo zaskórniki i gdy trudno ci ustalić typ cery lub dobrać kosmetyki. Powiedz mu również, jeśli jakiś kosmetyk, także krem nawilżający, piecze, szczypie albo podrażnia skórę. Każdy nowy kosmetyk sprawdź najpierw na małym fragmencie skóry: AAD radzi nakładać go dwa razy dziennie przez 7-10 dni w zgięciu łokcia.