Konserwanty w kosmetykach: benzoesan sodu, fenoksyetanol, sorbinian potasu

Konserwant w składzie kosmetyku rozpoznasz po nazwach takich jak Sodium Benzoate, Potassium Sorbate czy Phenoxyethanol.

Do czego służą konserwanty: woda i drobnoustroje

Rozporządzenie o produktach kosmetycznych definiuje konserwanty jako substancje, których jedynym lub głównym zadaniem jest hamowanie rozwoju drobnoustrojów w kosmetyku.

Chodzi przede wszystkim o wodę. To zwykle główny składnik kremu, toniku czy szamponu, a drobnoustroje dobrze się w niej namnażają. Kosmetyk może się zanieczyścić przy produkcji i później, w trakcie używania, już w twojej łazience. Dobrze dobrany konserwant chroni produkt zarówno w zamkniętym opakowaniu, jak i przez cały czas używania po otwarciu.

Konserwant to jedna z kilku zapór przed drobnoustrojami:

• higiena produkcji, o którą producent dba najpierw,
• konserwanty w gotowym kosmetyku,
• odpowiednie pH: drobnoustroje najlepiej rosną w kosmetyku o pH od 5 do 8, a przy pH poniżej 4 lub powyżej 10 zwykle nie mogą się rozwijać,
• opakowanie,
• substancje, które obniżają aktywność wody, na przykład sole, gliceryna, sorbitol czy guma ksantanowa.

Prawo pilnuje tego od strony producenta. Każdy kosmetyk sprzedawany w UE musi być bezpieczny w normalnym i dającym się przewidzieć użyciu. W raporcie bezpieczeństwa producent opisuje czystość mikrobiologiczną surowców i gotowego produktu i podaje, jak wypadł test skuteczności konserwacji (challenge test). Przepisy szczególnie pilnują kosmetyków do okolic oczu, na błony śluzowe i dla dzieci do trzech lat.

Kosmetyki bez wody, takie jak olejki czy peelingi z solą i olejami, to inna sprawa. Nasz olejek do ciała z olejem jojoba i marchwią składa się głównie z olejów roślinnych i nie ma w składzie konserwantu z załącznika V. Więcej o jednym z jego olejów przeczytasz na stronie olej jojoba.

Lista dozwolonych konserwantów: limity z załącznika V

Unia prowadzi zamkniętą listę konserwantów, którą tworzy załącznik V rozporządzenia 1223/2009. Przy każdej substancji podaje najwyższe stężenie w gotowym kosmetyku, a czasem także dodatkowe warunki. Wpisy razem z późniejszymi zmianami publikuje unijna baza składników CosIng.

Zanim konserwant trafi do formuły, producent sprawdza cztery rzeczy: czy dobrze chroni produkt przed drobnoustrojami, czy jest bezpieczny, czy pasuje do pozostałych składników i czy spełnia przepisy.

Oto limity dla konserwantów, które najczęściej spotkasz w składach, oraz dla parabenów:

Nazwa w składzie (INCI)	Nazwa polska	Najwyższe dozwolone stężenie	Uwagi
Sodium Benzoate	benzoesan sodu	0,5% w kosmetykach niespłukiwanych, 2,5% w spłukiwanych, 1,7% w produktach do jamy ustnej (jako kwas)	wpis 1, razem z kwasem benzoesowym
Potassium Sorbate	sorbinian potasu	0,6% (jako kwas)	wpis 4, razem z kwasem sorbowym i jego solami
Phenoxyethanol	fenoksyetanol	1,0%	wpis 29
Benzyl Alcohol	alkohol benzylowy	1,0%	wpis 34; bywa też składnikiem zapachowym (załącznik III)
Dehydroacetic Acid	kwas dehydrooctowy	0,6% (jako kwas)	wpis 13; nie w aerozolach
Methylparaben, Ethylparaben	metyloparaben, etyloparaben	0,4% pojedynczy ester, 0,8% mieszanina (jako kwas)	wpis 12
Propylparaben, Butylparaben	propyloparaben, butyloparaben	łącznie 0,14% (jako kwas)	wpis 12a; wykluczone z niespłukiwanych kosmetyków na okolice pieluszkowe dzieci poniżej trzech lat

Dwie rzeczy pomagają czytać tę tabelę.

„Jako kwas”. Benzoesan sodu i sorbinian potasu to sole. Limit liczy się dla odpowiadającego im kwasu, czyli kwasu benzoesowego i sorbowego.

Spłukiwane i niespłukiwane. Szampon czy żel pod prysznic spłukujesz po chwili, krem i tonik zostają na skórze na wiele godzin. Dlatego przy benzoesanie sodu limit dla produktów spłukiwanych jest pięć razy wyższy niż dla tych, które zostają na skórze.

Benzoesan sodu, sorbinian potasu i fenoksyetanol

Benzoesan sodu (Sodium Benzoate)

CosIng opisuje go jako sól sodową kwasu benzoesowego i podaje trzy funkcje: konserwującą, antykorozyjną i zapachową. Należy do konserwantów z grupy kwasów organicznych, razem z kwasem sorbowym i dehydrooctowym. Takie konserwanty działają najlepiej w lekko kwaśnym kosmetyku, bo od pH zależy, ile ich aktywnej formy jest w produkcie.

Sorbinian potasu (Potassium Sorbate)

To sól kwasu sorbowego, w CosIng z funkcją konserwującą. Jego limit to 0,6%, liczone jako kwas. W naszych składach zwykle stoi obok benzoesanu sodu. Producenci często łączą konserwanty, bo mieszanka chroni przed szerszą grupą drobnoustrojów, utrudnia im uodpornienie się i zmniejsza ryzyko działań niepożądanych.

Fenoksyetanol (Phenoxyethanol)

Francuska agencja ds. bezpieczeństwa leków i produktów zdrowotnych (ANSM) zaproponowała obniżenie limitu fenoksyetanolu do 0,4% w kosmetykach dla dzieci do trzech lat. Po tej propozycji SCCS ocenił fenoksyetanol na nowo. W 2016 roku komitet uznał fenoksyetanol za bezpieczny konserwant w stężeniu do 1%, także dla tej grupy wiekowej. Limit 1% obowiązuje do dziś i dotyczy kosmetyków każdego rodzaju.

Parabeny w skrócie

Parabeny to estry kwasu 4-hydroksybenzoesowego. SCCS potwierdził, że metylo- i etyloparaben są bezpieczne w dozwolonych stężeniach. W 2014 roku limit propylo- i butyloparabenu ustalono na łącznie 0,14%, a z niespłukiwanych kosmetyków na okolice pieluszkowe małych dzieci je wyłączono. Pięć innych parabenów zakazano w tym samym roku. Pełną tabelę i to, co oznacza napis „bez parabenów”, opisujemy na stronie kosmetyki bez konserwantów i parabenów.

Alkohol benzylowy i kwas dehydrooctowy

Oba są w załączniku V: alkohol benzylowy do 1%, kwas dehydrooctowy do 0,6% liczone jako kwas. Alkohol benzylowy ma w CosIng także funkcję zapachową i rozpuszczalnika, więc czasem trafia do składu z kilku powodów naraz. Kwasu dehydrooctowego nie wolno używać w kosmetykach w aerozolu.

Metyloizotiazolinon (MIT): konserwant, który UE ograniczyła

Metyloizotiazolinon (Methylisothiazolinone) wolno było kiedyś dodawać do kosmetyków w stężeniu do 0,01%. Komitet SCCS ocenił jednak w 2013 roku, że takie stężenie nie jest bezpieczne dla konsumenta. Dla kosmetyków, które zostają na skórze, w tym chusteczek nawilżanych, nie wykazano żadnego bezpiecznego stężenia. Ponieważ ta substancja wywoływała coraz więcej uczuleń, Komisja Europejska zakazała jej w kosmetykach, które zostają na skórze. Zakaz obowiązuje od 12 lutego 2017 roku.

W 2015 roku SCCS uznał za bezpieczne w produktach spłukiwanych stężenie do 0,0015%. Ten limit obowiązuje od 2018 roku. Ten sam limit i to samo ograniczenie do produktów spłukiwanych ma mieszanina metyloizotiazolinonu z metylochloroizotiazolinonem (Methylchloroisothiazolinone). Mieszanina ma w załączniku V osobny wpis, a oba wpisy wzajemnie się wykluczają.

Limity z załącznika V mogą się zmienić, gdy SCCS oceni substancję na nowo. Tak było z metyloizotiazolinonem i z parabenami.

Naturalne konserwanty i składniki wielofunkcyjne

Ekstrakty roślinne i olejki eteryczne, takie jak olejek lawendowy, trafiają do kosmetyków głównie ze względu na inne właściwości. Są w nich na przykład emolientami, substancjami nawilżającymi, przeciwutleniaczami albo barwnikami. Kilka badań pokazało, że mogą też chronić kosmetyk przed drobnoustrojami. Do samej konserwacji autorzy przeglądu badań często ich jednak nie polecają: w rozcieńczeniu słabną, ich działanie zależy od pH, a olejki eteryczne są lotne i mają intensywny zapach.

Konserwację wspierają też składniki wielofunkcyjne. Każdy ma w recepturze swoje główne zadanie, a przy okazji może pomagać chronić produkt przed drobnoustrojami. Należą do nich substancje chelatujące, na przykład kwas cytrynowy, kwas mlekowy i kwas fitynowy. Wiążą żelazo, którego drobnoustroje potrzebują do wzrostu, i mogą wzmacniać działanie konserwantów. Do tej grupy należą też 1,2-diole, przede wszystkim glikol kaprylowy (Caprylyl Glycol).

Jak znaleźć konserwanty w składzie (INCI)

Konserwantów dodaje się niewiele: limity z załącznika V dla substancji z naszej tabeli wynoszą od 0,14% do 2,5%. Składniki podaje się od tego, którego jest najwięcej. Te, których jest mniej niż 1%, mogą stać w dowolnej kolejności. Dlatego konserwanty znajdziesz zwykle w drugiej połowie listy, choć rzadko na samym końcu, gdzie częściej stoją substancje zapachowe i barwniki. Konserwant trafia do kosmetyku także z niektórymi surowcami, bo część gotowych kompleksów ekstraktów ma własną konserwację. Jeśli to ten sam konserwant, na liście widzisz go tylko raz, a jeśli inny, pojawia się drugi konserwant. Limit z załącznika V dotyczy całej ilości w gotowym kosmetyku. Jak czytać całą listę i jak konserwant pomaga znaleźć granicę 1%, wyjaśniamy w poradniku jak czytać skład kosmetyku.

Zrób to w czterech krokach:

1. Znajdź nazwę. Szukaj w składzie nazw z tabeli wyżej: Sodium Benzoate, Potassium Sorbate, Phenoxyethanol, Benzyl Alcohol, Dehydroacetic Acid, nazw z końcówką „paraben”.
2. Sprawdź limit. W tabeli zobaczysz, ile tego konserwantu wolno dodać do kosmetyku.
3. Oceń, czy produkt się spłukuje. Przy benzoesanie sodu to zmienia limit: 2,5% w szamponie, 0,5% w kremie.
4. Sprawdź funkcję w CosIng. Nie każdy składnik z końca listy jest konserwantem. Na przykład Ethylhexylglycerin (etyloheksylogliceryna) nie ma wpisu w załączniku V, a CosIng podaje dla niej dwie funkcje: dezodorującą i kondycjonującą skórę.

Przykład z naszej półki. Tonik do twarzy łagodzący z aloesem i hibiskusem zawiera benzoesan sodu i sorbinian potasu. To dwa konserwanty z grupy kwasów organicznych, a tonik zostaje na skórze, więc benzoesan sodu ma w nim limit 0,5%. Szampon do włosów wygładzający zawiera tę samą parę, ale jako produkt spłukiwany podlega limitowi 2,5%. O substancjach myjących w szamponach piszemy w poradniku SLS i SLES w kosmetykach.

Jakich konserwantów używamy w naszych kosmetykach

W większości naszych kosmetyków z wodą konserwuje para benzoesan sodu i sorbinian potasu. W części produktów konserwują też alkohol benzylowy i kwas dehydrooctowy, na przykład w kremie do stóp i masce z białą glinką. Fenoksyetanol ma jeden nasz produkt: serum do włosów zwiększające objętość. Wszystkie te substancje są na unijnej liście, każda ze swoim limitem.

Pełny skład podajemy przy każdym produkcie. Kosmetyki z wodą znajdziesz w działach twarz i włosy, a olejki bez wody na półce Balsamy i olejki. O innych składnikach, które stoją w naszych formułach, piszemy w dziale składniki.

Termin po otwarciu (PAO) i przechowywanie

Na opakowaniu znajdziesz jedną z dwóch informacji o trwałości kosmetyku:

• otwarty słoiczek z liczbą miesięcy, na przykład 6M lub 12M. To okres po otwarciu, w którym kosmetyk można bezpiecznie używać. Podaje się go na produktach, których trwałość przekracza 30 miesięcy,
• datę z dopiskiem „najlepiej zużyć przed”, na produktach o krótszej trwałości.

PAO liczysz od dnia, w którym otworzysz produkt. Zapisz tę datę markerem na opakowaniu, jeśli łatwo ci ją zapomnieć.

Dużo zależy od opakowania i od tego, jak używasz kosmetyku. Pompka, także typu airless, i tubka z wąskim otworem dobrze chronią produkt. Przy szamponach i żelach pod prysznic opakowanie z wąskim otworem wyraźnie zmniejsza ryzyko, że produkt zanieczyści woda z kąpieli. Ze słoiczka nabieraj krem czystymi palcami albo szpatułką i zamykaj go od razu po użyciu.

Uczulenie na składnik kosmetyku: co robić

Uczulenie kontaktowe mogą wywołać substancje obecne w kosmetykach. Taka reakcja pojawia się zwykle po kilku godzinach albo dniach od kontaktu z substancją. Skóra swędzi, robi się sucha i popękana, mogą pojawić się pęcherze. Jasna skóra czerwienieje, a ciemna może zrobić się ciemnobrązowa, fioletowa lub szara. Najczęściej dotyczy to dłoni i twarzy. Właśnie z powodu uczuleń UE ograniczyła metyloizotiazolinon, o którym piszemy wyżej.

Gdy podejrzewasz uczulenie, możesz zrobić tak:

• Podrażnienie po nowym kosmetyku. Odstaw go.
• Objawy się utrzymują, wracają albo są nasilone. Idź do lekarza. Może on skierować cię do dermatologa na testy, które pokażą, która substancja cię uczula.
• Znana substancja uczulająca. Unikaj jej, bo tak najlepiej zapobiegasz uczuleniu kontaktowemu. Szukaj jej w składzie INCI przed każdym zakupem.
• Nowy kosmetyk. Najpierw sprawdź reakcję skóry. Dermatolodzy z AAD radzą nakładać go przez 7-10 dni, dwa razy dziennie, w zgięciu łokcia. Jeśli skóra się nie zaczerwieni, nie zacznie swędzieć ani puchnąć, możesz go używać.