Data ważności kosmetyków: jak czytać PAO, klepsydrę i numer partii

Na opakowaniu kosmetyku zwykle nie ma słów „data ważności”. Są za to symbole: otwarty słoiczek z liczbą, klepsydra, czasem dłoń na otwartej książce, a obok ciąg liter i cyfr. Wyjaśniamy, co znaczy każdy z nich, skąd się biorą te terminy i co zrobić z kosmetykiem po terminie.

Jak sprawdzić datę ważności kosmetyków

Unijne rozporządzenie o produktach kosmetycznych przewiduje dwa sposoby podawania terminu ważności kosmetyków. Który z nich znajdziesz na opakowaniu, zależy od tego, jak długo kosmetyk zachowuje swoje właściwości.

• Kosmetyk trwały do 30 miesięcy ma datę minimalnej trwałości. Poprzedza ją klepsydra albo zwrot „najlepiej zużyć przed końcem”, a sama data to miesiąc i rok albo dzień, miesiąc i rok.
• Kosmetyk trwały dłużej niż 30 miesięcy nie musi mieć daty. Ma za to oznaczony okres po otwarciu: symbol otwartego słoiczka z liczbą miesięcy albo lat.

Na kremach, szamponach i balsamach często zobaczysz słoiczek. Producent może jednak podać datę także wtedy, gdy nie musi.

Schemat powyżej to przykładowa etykieta, bez konkretnej marki. Na tylnej etykiecie znajdziesz zwykle:

1. Osobę odpowiedzialną, czyli nazwę albo imię i nazwisko oraz adres osoby, która odpowiada za kosmetyk na rynku UE.
2. Pojemność, często ze znakiem ℮.
3. Okres po otwarciu (otwarty słoiczek) albo datę minimalnej trwałości (klepsydra).
4. Numer partii, często poprzedzony skrótem LOT.
5. Skład, czyli listę składników INCI. Jak ją czytać, opisujemy w poradniku jak czytać skład kosmetyku.
6. Dłoń na otwartej książce, jeśli środki ostrożności albo skład są na dołączonej ulotce, metce lub karcie.

Kosmetyk sprzedawany w Polsce podaje po polsku między innymi pojemność, termin ważności, środki ostrożności i przeznaczenie, zarówno na kartoniku, jak i na samym słoiku czy butelce. Składniki mają międzynarodowe nazwy INCI.

Symbol PAO: co to jest i co oznacza 12M na kosmetykach

PAO to skrót od angielskiego period after opening, czyli okres po otwarciu. Pokazuje go symbol otwartego słoiczka z liczbą miesięcy, zwykle z literą M, w środku albo obok. Litera M pochodzi od łacińskiego menses, czyli miesiące. 12M oznacza więc 12 miesięcy, 6M pół roku, a 24M dwa lata.

Okres po otwarciu liczysz od dnia, w którym pierwszy raz otworzysz kosmetyk. Data zakupu nie ma tu znaczenia. Najprościej zapisać datę otwarcia markerem na spodzie opakowania. Inspekcja sanitarna radzi to samo, także salonom fryzjerskim.

Gdy kupujesz kosmetyk z samym słoiczkiem, sprawdź, czy opakowanie jest zabezpieczone, na przykład folią, plombą albo zamknięciem gwarancyjnym. Jeśli zabezpieczenie jest całe, nikt nie otwierał kosmetyku przed tobą i okres po otwarciu liczysz od swojego pierwszego użycia.

Kto ustala PAO i skąd się bierze ta liczba

PAO i data minimalnej trwałości wynikają z badań, które producent musi opisać w raporcie bezpieczeństwa kosmetyku. Ocenę bezpieczeństwa, która jest częścią raportu, przeprowadza osoba z wykształceniem farmaceutycznym, toksykologicznym, medycznym albo pokrewnym. Według wytycznych Komisji Europejskiej okres po otwarciu uzasadniają przede wszystkim:

• badanie stabilności, czyli sprawdzenie, czy kosmetyk w dających się przewidzieć warunkach przechowywania zachowuje swoje właściwości,
• badanie obciążeniowe (challenge test), w którym do gotowego kosmetyku celowo dodaje się bakterie i grzyby, a potem sprawdza, czy konserwacja zmniejsza ich liczbę do bezpiecznego poziomu,
• badanie jakości mikrobiologicznej gotowego produktu.

Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) wymienia cztery drobnoustroje używane w badaniu obciążeniowym: dwie bakterie (Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus), drożdżaka Candida albicans i pleśń Aspergillus brasiliensis. To badanie jest obowiązkowe dla każdego kosmetyku, który w zwykłych warunkach może się zepsuć.

Nie ma jednej urzędowej metody wyznaczania PAO. Producent bierze pod uwagę wyniki badań, rodzaj opakowania, doświadczenie z podobnymi recepturami i to, jak ludzie zwykle używają danego produktu. Dlatego dwa podobne kremy mogą mieć różne okresy po otwarciu. Opakowanie ma znaczenie, bo do kremu w słoiku za każdym razem sięgasz palcami, a z tuby albo butelki z pompką wydobywasz tylko tyle, ile zużyjesz.

Symbol klepsydry: data minimalnej trwałości

Klepsydra oznacza datę minimalnej trwałości. Prawo definiuje ją jako termin, do którego kosmetyk przechowywany w odpowiednich warunkach w pełni zachowuje swoje pierwotne właściwości i pozostaje bezpieczny. Zamiast klepsydry producent może napisać „najlepiej zużyć przed końcem”. Data ma postać miesiąca i roku albo dnia, miesiąca i roku, w tej kolejności, na przykład 10.2027 albo 15.10.2027.

Jeśli trwałość kosmetyku zależy od warunków przechowywania, producent podaje je obok daty, na przykład zalecenie przechowywania w chłodnym miejscu. Sklep nie może sprzedać kosmetyku, którego data minimalnej trwałości minęła.

Symbole i oznaczenia na opakowaniu kosmetyku

Trzy pierwsze symbole w tabeli pochodzą z załącznika VII do rozporządzenia o produktach kosmetycznych. Znak ℮ i oznaczenia materiału opakowania określają osobne przepisy.

Symbol	Nazwa	Co oznacza
	Okres po otwarciu opakowania (PAO)	Liczba miesięcy albo lat, przez które możesz używać kosmetyku od pierwszego otwarcia
	Data minimalnej trwałości	Data, do której kosmetyk przechowywany w odpowiednich warunkach zachowuje swoje właściwości i pozostaje bezpieczny
	Odesłanie do załączonej informacji	Środki ostrożności albo skład są na dołączonej ulotce, metce lub karcie, bo nie zmieściły się na opakowaniu
	Znak ℮	Zapewnienie firmy, która paczkuje produkt, że w opakowaniach jest średnio nie mniej produktu, niż podano na etykiecie
LOT	Numer partii	Oznaczenie serii produkcyjnej, z której pochodzi kosmetyk
PET, HDPE i inne skróty	Oznaczenie materiału opakowania	Z jakiego materiału zrobiono opakowanie; podpowiada, co zrobić z pustym opakowaniem

Znak ℮ stoi obok pojemności i ma co najmniej 3 mm wysokości. Firma, która paczkuje produkt albo zleca paczkowanie, umieszcza go dobrowolnie i na własną odpowiedzialność, a wolno jej to zrobić tylko wtedy, gdy podczas napełniania opakowań kontroluje ilość produktu. Oznaczenia materiału, na przykład PET albo HDPE, i znak, że opakowanie nadaje się do recyklingu, określa rozporządzenie ministra środowiska. O trwałości kosmetyku nic nie mówią.

Kiedy kosmetyk nie ma ani daty, ani PAO

Kosmetyk trwały dłużej niż 30 miesięcy może nie mieć ani klepsydry, ani słoiczka, jeśli okres po otwarciu nie ma dla niego znaczenia. Przepisy wymieniają trzy takie grupy:

• produkty jednorazowe, przeznaczone do jednego użycia,
• produkty, którym nie grozi zepsucie, na przykład perfumy i wody toaletowe z dużą zawartością alkoholu,
• produkty, których się nie otwiera, na przykład dezodoranty w pojemnikach pod ciśnieniem.

Brak słoiczka na flakonie perfum jest więc zwykle zgodny z prawem. Jeśli produkt z tych grup jest trwały 30 miesięcy lub krócej, musi mieć datę minimalnej trwałości. Numer partii mają wszystkie.

Zaszyfrowana data ważności kosmetyków: numer partii

Numer partii to oznaczenie serii produkcyjnej, z której pochodzi kosmetyk. Często poprzedza go skrót LOT. Prawo wymaga na każdym kosmetyku numeru partii albo innego oznaczenia, które pozwala go zidentyfikować. Przy bardzo małych produktach może on być tylko na kartoniku.

Numer partii służy przede wszystkim do śledzenia produktu. Osoba odpowiedzialna i dystrybutorzy, także sklepy, muszą na żądanie inspekcji przez 3 lata wskazać, od kogo dostali daną partię i komu ją dostarczyli. Dokumentację kosmetyku przechowuje się przez 10 lat od wprowadzenia do obrotu jego ostatniej partii. Jeśli inspekcja wykryje problem, można wycofać ze sklepów jedną konkretną serię zamiast całego produktu.

Kalkulator daty ważności kosmetyków: co odczyta z numeru partii

Inspekcja sanitarna podaje, że oznaczenie kosmetyku może zawierać na przykład datę produkcji, oznaczenie firmy albo rynku, na który trafił produkt. Prawo nie narzuca jednego systemu, więc producenci kodują te informacje różnie. Kalkulator daty ważności kosmetyków, do którego wpisujesz kod z opakowania, odczyta go tylko wtedy, gdy zna system danej marki. Jeśli poda datę produkcji kosmetyku, sama ta data nie mówi jeszcze, do kiedy kosmetyk zachowuje właściwości.

Pewniejszą informację daje sama etykieta: klepsydra z datą albo słoiczek z liczbą miesięcy od otwarcia. Jeśli kosmetyk ma tylko słoiczek, a nie wiesz, jak długo stał na półce, zapytaj producenta. Numer partii pozwoli mu sprawdzić, kiedy powstała twoja seria.

Czy można używać przeterminowanych kosmetyków?

Lepiej tego nie robić, choć powody są różne dla kosmetyku otwartego i nieotwartego.

Kosmetyk otwarty po upływie PAO

Od pierwszego otwarcia do kosmetyku trafiają drobnoustroje z dłoni, skóry i otoczenia. SCCS opisuje to zanieczyszczenie jako stałe i narastające. Okres podany przy słoiczku to czas, przez który według producenta kosmetyk pozostaje bezpieczny mimo tego zanieczyszczenia. Po tym czasie producent tego nie potwierdza.

Badania używanych kosmetyków pokazują, ile drobnoustrojów trafia do nich w codziennym użyciu. Bashir i Lambert (2020) zbadali 467 używanych kosmetyków i gąbek do makijażu, które oddali ich użytkownicy w Wielkiej Brytanii. Bakterie wykryli w większości próbek: zależnie od rodzaju produktu od 72 do 92%. Wśród nich były gronkowiec złocisty i pałeczka okrężnicy. Najbardziej zanieczyszczone były gąbki do makijażu: 93% z nich nigdy nie myto, a 64% używano dalej po upadku na podłogę.

W brazylijskim badaniu Giacomela i in. (2013) 43 z 44 studentek przyznały, że używały makijażu po terminie. W tuszach do rzęs gronkowca złocistego znaleziono w 79% próbek.

Kosmetyki spłukiwane wypadają zwykle lepiej. We włoskim badaniu Campany i in. (2006) zanieczyszczonych było 10,6% płynów do kąpieli, szamponów i mydeł w płynie.

Przeterminowane kosmetyki nieotwarte

Data minimalnej trwałości dotyczy kosmetyku przechowywanego w odpowiednich warunkach, także nieotwartego. Po tej dacie producent nie potwierdza już jego działania ani bezpieczeństwa, a sklep nie może go sprzedać. Data nie oznacza, że kosmetyk psuje się następnego dnia. Wyznacza koniec okresu, który producent sprawdził w badaniach. Nieotwarty krem trzymany w cieple, na przykład w nagrzanym samochodzie, mógł się zepsuć wcześniej. Kosmetyki z filtrem UV i kosmetyki do okolic oczu po terminie najlepiej wymienić na nowe.

Jak rozpoznać, że kosmetyk się zepsuł

Zepsuty kosmetyk zwykle sam to zdradza.

Odstaw go, jeśli zauważysz, że:

• zmienił zapach, na przykład pachnie nieprzyjemnie,
• rozwarstwił się: z kremu albo balsamu wydziela się olej albo woda, a po wymieszaniu nie wraca do dawnej konsystencji,
• zmienił kolor,
• zmienił konsystencję: zgęstniał, rozrzedził się, zrobił się grudkowaty albo wysechł,
• inaczej działa na skórze, na przykład zaczął piec albo szczypać, choć wcześniej tego nie robił.

Te sygnały mogą się pojawić także przed upływem terminu, jeśli kosmetyk przechowywano w złych warunkach. Wtedy też lepiej go nie używać.

Jak przechowywać kosmetyki, żeby dłużej były świeże

Na to, czy kosmetyk dotrwa do końca terminu, masz spory wpływ.

1. Zakręcaj opakowanie od razu po użyciu. Powietrze i wilgoć przyspieszają psucie się kosmetyku.
2. Nabieraj krem ze słoika czystą szpatułką albo umytymi i suchymi palcami.
3. Nie dolewaj wody do kosmetyku. Wyschnięty tusz do rzęs wyrzuć. Rozrzedzanie go wodą albo śliną wprowadza do niego drobnoustroje.
4. Trzymaj kosmetyki z dala od ciepła i słońca. Ciepło przyspiesza rozkład konserwantów i wzrost drobnoustrojów. Nie zostawiaj kosmetyków w nagrzanym samochodzie ani na parapecie.
5. Nie przechowuj zapasów w zaparowanej łazience, jeśli masz suchsze miejsce.
6. Zapisz datę otwarcia na opakowaniu.
7. Wyrzuć kosmetyki do oczu używane podczas infekcji oka. Tak radzą amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) i Amerykańska Akademia Dermatologii.

Amerykańscy dermatolodzy podają też orientacyjne terminy dla makijażu: około 3 miesięcy dla tuszu do rzęs i płynnego eyelinera, 6 miesięcy dla błyszczyka i różu w kremie, rok dla podkładu w płynie. W USA okres po otwarciu nie jest obowiązkowy, a dermatolodzy sami nazywają te terminy ogólnymi wskazówkami. W Polsce sprawdź najpierw słoiczek na opakowaniu.

Gdzie wyrzucić przeterminowane kosmetyki

Ministerstwo Klimatu i Środowiska podaje proste zasady, a szczegóły ustala gmina:

• Puste plastikowe i metalowe opakowania, na przykład po szamponie, kremie w tubie czy paście do zębów, wrzuć do żółtego pojemnika.
• Puste szklane słoiki i butelki wrzuć do zielonego pojemnika, chyba że są połączone na stałe z innym materiałem.
• Opakowań nie trzeba myć. Wystarczy je opróżnić.
• Opakowania z resztkami kosmetyku nie trafiają do żółtego pojemnika. Opróżnij je, jeśli to możliwe.
• Zużyty tusz do rzęs, pomadka albo krem z resztką produktu, których nie da się opróżnić, zwykle trafiają do odpadów zmieszanych, bo tam idzie wszystko, czego nie da się poddać recyklingowi, z wyjątkiem odpadów niebezpiecznych.

Pojemniki po aerozolach, rozpuszczalniki i opakowania zanieczyszczone substancjami niebezpiecznymi przyjmuje punkt selektywnej zbiórki odpadów komunalnych (PSZOK). Tak jest na przykład w Warszawie, gdzie PSZOK-i przyjmują też szklane opakowania po kosmetykach. Apteki zbierają przeterminowane leki. Zasady segregacji nie wymieniają kosmetyków wśród odpadów, które tam trafiają. W razie wątpliwości sprawdź zasady na stronie gminy albo zapytaj w PSZOK-u.

Jak wykorzystać przeterminowane kosmetyki

Kosmetyków po terminie nie nakładaj na skórę ani na włosy. Szampon, żel pod prysznic albo mydło w płynie, które nie zmieniły zapachu ani wyglądu, możesz zużyć do mycia grzebieni i szczotek do włosów albo do czyszczenia umywalki. Kosmetyki, których nie używasz, oddaj komuś, kto je zużyje, póki są zamknięte i w terminie.

Jak to wygląda w Zielonym Laboratorium

Na naszych kosmetykach nie znajdziesz symbolu otwartego słoiczka. Są trwałe 30 miesięcy lub krócej, więc zgodnie z rozporządzeniem mają na opakowaniu datę minimalnej trwałości. Możesz ich używać do tej daty, także po otwarciu. Na przykład na jednym z naszych kremów do twarzy jest data 02.2028, czyli krem możesz stosować do końca lutego 2028 roku. Obok daty jest numer partii, w tym przypadku ZKN 50/25/1. Nie musisz zapisywać dnia otwarcia ani liczyć miesięcy. Data pokazuje też od razu, jak długo kosmetyk może jeszcze czekać na półce.

Każdy nasz kosmetyk przeszedł badania, zanim trafił do sprzedaży. Sprawdzamy jego czystość mikrobiologiczną i zgodność z opakowaniem oraz to, czy jest dobrze chroniony przed drobnoustrojami przez cały okres ważności, także po otwarciu. Wyniki tych badań trafiają do raportu bezpieczeństwa, w którym uzasadnia się też termin ważności kosmetyku. Wyniki testów aplikacyjnych podajemy przy produktach w procentach. Jak badamy kosmetyki, opisujemy na stronie jakość i badania.

W większości naszych kosmetyków świeżość zapewniają benzoesan sodu i sorbinian potasu. Jak działają konserwanty i których używamy, opisujemy w poradniku o konserwantach w kosmetykach. Na stronie kosmetyki bez konserwantów wyjaśniamy, co znaczy napis „bez konserwantów” na etykiecie i które kosmetyki mogą obejść się bez konserwantu. Kremy do twarzy znajdziesz na półce kremy do twarzy, a balsamy i olejki do ciała w dziale Balsamy i olejki.

Kiedy odstawić kosmetyk i pójść do lekarza

Jeśli po nałożeniu kosmetyku skóra piecze, swędzi albo się zaczerwieniła, zmyj kosmetyk i przestań go używać. Gdy objawy nie mijają albo dotyczą oczu, idź do lekarza i zabierz opakowanie: skład i numer partii pomogą ustalić przyczynę. O niepożądanym działaniu kosmetyku możesz też poinformować producenta albo Państwową Inspekcję Sanitarną, która razem z Inspekcją Handlową nadzoruje kosmetyki w Polsce.