Mikroplastik w kosmetykach: czy jest szkodliwy i jak go rozpoznać w składzie

W składzie kosmetyku łatwo trafić na Polyethylene, Acrylates Copolymer albo Sodium Polyacrylate. Część tych nazw oznacza mikroplastik, a część tylko w określonej postaci. Poniżej omawiamy je po kolei, z definicją z rozporządzenia UE i źródłami.

Mikroplastik w kosmetykach: lista nazw, czyli jakie substancje są mikroplastikami

Prawo UE uznaje za mikroplastik polimer syntetyczny albo chemicznie zmodyfikowany polimer naturalny w postaci stałych drobin. Nazwa w INCI mówi, z jakiego polimeru jest składnik. To, czy w danym kosmetyku tworzy on stałe drobiny, wie producent.

Nazwa w INCI	Do czego służy w kosmetyku	Czy to mikroplastik według prawa UE
Polyethylene (PE)	drobinki ścierające w peelingach, tworzenie filmu, regulacja lepkości	Tak, gdy tworzy stałe drobiny, na przykład mikrogranulki w peelingu
Polypropylene (PP), Polyurethane, Polyethylene Terephthalate (PET), Nylon-12 i inne nylony	materiał na mikrogranulki; Nylon-12 także jako wypełniacz	Tak, gdy tworzą stałe drobiny; w takiej postaci robiono z nich mikrogranulki
Polymethyl Methacrylate (PMMA)	tworzenie filmu, między innymi w lakierach, błyszczykach i tuszach do rzęs	Tak, gdy ma postać stałych drobin; polimer, który na stałe łączy się w powłokę, na przykład na paznokciu, korzysta z bezterminowego odstępstwa od zakazu
Acrylates Copolymer, Sodium Acrylates Copolymer	tworzenie filmu, wiązanie składników, zagęszczanie	Zależy od postaci: rozpuszczony albo płynny nim nie jest, stałe drobiny są
Sodium Polyacrylate, Carbomer, Acrylates/C10-30 Alkyl Acrylate Crosspolymer	zagęszczanie, tworzenie żelu, stabilizacja emulsji	Zależy od postaci: według przewodnika Komisji żel bez wyodrębnionych cząstek nim nie jest, stałe drobiny są
Polyquaternium-7	działanie antystatyczne, tworzenie filmu	Zależy od rozpuszczalności: polimer o rozpuszczalności w wodzie powyżej 2 g/l jest wyłączony z definicji

Funkcje w tabeli pochodzą z unijnej bazy składników kosmetycznych CosIng i z przeglądu Giustry i in. (2024). Ocena w ostatniej kolumnie wynika z definicji i z przewodnika Komisji do rozporządzenia. Organizacje, które tworzą własne listy, przyjmują szerszą definicję: Sodium Polyacrylate, Carbomer, Acrylates Copolymer i Polyquaternium-7 są na czerwonej liście Beat the Microbead obok polietylenu.

Czym jest mikroplastik?

Mikroplastik to drobiny tworzyw sztucznych nie większe niż 5 mm. Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/2055 nazywa je mikrocząstkami polimerów syntetycznych. Chodzi o polimery w stanie stałym, które tworzą cząstki albo ciągłą powłokę na cząstkach. Granica 5 mm dotyczy każdego wymiaru cząstki. Cząstki wydłużone, takie jak włókna, mogą mieć do 15 mm długości.

Definicja wyłącza cztery grupy polimerów:

• naturalne, których nie zmodyfikowano chemicznie,
• takie, których rozkład potwierdzono testami opisanymi w rozporządzeniu,
• rozpuszczalne w wodzie w ilości większej niż 2 g/l, co sprawdza się testem OECD 120 albo 105 w temperaturze 20°C przez 24 godziny,
• niezawierające atomów węgla.

Polimery płynne są wyłączone, tak samo jak polimery rozpuszczone w płynnym produkcie. O tym, czy polimer jest mikroplastikiem, decyduje jego postać w produkcie, który trafia do sprzedaży. Czy płynne silikony są mikroplastikiem, opisujemy w tekście o silikonach w kosmetykach. Co w kosmetykach oznacza słowo „naturalny”, opisujemy na stronie o kosmetykach naturalnych.

Dlaczego mikroplastik jest używany w kosmetykach?

Komisja Europejska podaje kilka powodów: złuszczanie (mikrogranulki w peelingach) oraz uzyskanie określonej konsystencji, zapachu albo koloru. Mikrogranulki robiono najczęściej z polietylenu. Stosowano też poliuretan, polipropylen, PET, polimetakrylan metylu i nylon. Mikroplastik służy również do kapsułkowania zapachów; dla tego zastosowania przepisy wyznaczyły osobny termin.

Polimery syntetyczne mają w kosmetykach także inne zadania: tworzą film na skórze i włosach, wiążą składniki, zagęszczają produkt i stabilizują emulsję. Najwięcej pytań budzą poliakrylany. Ich nazwy brzmią podobnie jak nazwy tworzyw z peelingów, ale o ich statusie decyduje postać w recepturze.

Sodium polyacrylate: czy to mikroplastik i czy jest szkodliwy?

Sodium polyacrylate (poliakrylan sodu) to syntetyczny polimer z grupy poliakrylanów. CosIng przypisuje mu kilka funkcji: działa absorbująco, wiąże składniki, stabilizuje emulsje, tworzy film i reguluje lepkość.

Czy jest mikroplastikiem, zależy od jego postaci w gotowym kosmetyku. Przewodnik Komisji osobno omawia polimery, które pęcznieją w wodzie, i podaje dla nich takie zasady:

• Polimer, który w obecności wody tworzy żel bez wyodrębnionych cząstek, nie spełnia definicji mikroplastiku.
• Jeśli pęcznieje tylko chwilowo, w trakcie używania, liczy się postać, jaką miał w produkcie przed spęcznieniem.
• Stały, nierozpuszczalny i nierozkładalny polimer w drobinach do 5 mm jest mikroplastikiem, także wtedy, gdy pęcznieje. Może jednak skorzystać z odstępstwa, jeśli podczas używania na stałe traci postać cząstek.

Nazwa w INCI tego nie rozstrzyga. Rozstrzyga postać w recepturze, którą znają producent i dostawca surowca.

Czy sodium polyacrylate jest szkodliwy? Amerykański panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) w 2019 roku ocenił 126 kopolimerów akrylowych, w tym poliakrylan sodu. Uznał je za bezpieczne w kosmetykach w obecnych stężeniach i zastosowaniach, jeśli produkt opracowano tak, by nie podrażniał.

Karbomer: czy to mikroplastik?

Karbomer (w składzie INCI: Carbomer) to usieciowany polimer kwasu akrylowego. Według CosIng tworzy żel, reguluje lepkość i stabilizuje emulsje. Spośród 126 polimerów akrylowych ocenionych przez panel CIR jest używany najczęściej: w amerykańskim rejestrze z 2018 roku występował w 6434 recepturach, w większości w produktach, które zostają na skórze.

Unijne ograniczenie mikroplastiku przygotowała Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA), a Komisja przyjęła je w rozporządzeniu 2023/2055. Przewodnik Komisji do rozporządzenia, napisany w porozumieniu z ECHA, nie wymienia karbomeru z nazwy. Rozstrzyga postać polimeru:

• Żel bez cząstek nie jest mikroplastikiem. Według przewodnika polimery, które w wodzie tworzą żel bez cząstek, nie spełniają definicji. Wytyczne branżowe Cosmetics Europe opisują typowy przypadek: polimer akrylowy kupiony jako proszek po dodaniu wody i zobojętnieniu do pH 7 tworzy żel, który zagęszcza kosmetyk.
• Proszek w fabryce korzysta z odstępstwa. Suchy surowiec to stały polimer w drobinach, ale rozporządzenie zwalnia z zakazu drobiny używane w zakładach przemysłowych (pkt 4 lit. a). Według Cosmetics Europe obejmuje to polimer, który zamienia się w żel w trakcie produkcji kosmetyku.
• Stałe drobiny w gotowym kosmetyku są mikroplastikiem, tak jak przy poliakrylanie sodu, chyba że podczas używania na stałe tracą postać cząstek.

Ta sama zasada dotyczy nazw z „Crosspolymer”, czyli polimerów usieciowanych. Należy do nich Acrylates/C10-30 Alkyl Acrylate Crosspolymer, który według CosIng stabilizuje emulsje, tworzy film i reguluje lepkość, a także rzadszy Polyacrylate Crosspolymer-6.

Czy karbomer jest szkodliwy? Panel CIR uznał karbomery za bezpieczne w kosmetykach w 1982 roku i potwierdził to w 2003 roku. W ocenie z 2019 roku karbomer znalazł się wśród 126 składników bezpiecznych w obecnych stężeniach, jeśli produkt opracowano tak, by nie podrażniał. W badaniach klinicznych karbomer i jego sole wykazały niski potencjał podrażniania i uczulania skóry. Beat the Microbead, które przyjmuje szerszą definicję mikroplastiku niż prawo UE, umieszcza karbomer na czerwonej liście.

Acrylates copolymer: czy to mikroplastik i czy jest szkodliwy?

Acrylates copolymer należy do kopolimerów akrylowych, czyli polimerów zbudowanych między innymi z kwasu akrylowego, metakrylowego albo ich estrów. Według CosIng działa antystatycznie, wiąże składniki i tworzy film. Jego sól sodowa, sodium acrylates copolymer, wiąże składniki, tworzy film, reguluje lepkość i zmętnia produkt. Tworzenie filmu to według CIR najczęstsze zadanie całej grupy.

Czy to mikroplastik? Kopolimer rozpuszczony albo płynny mikroplastikiem nie jest. Polimer, który podczas używania na stałe zmienia się w film, korzysta z odstępstwa od zakazu wprowadzania do obrotu; przewodnik Komisji podaje jako przykład polimery filmotwórcze w kosmetykach. Mikroplastikiem jest kopolimer, który w produkcie zostaje w postaci stałych, nierozpuszczalnych drobin.

Czy acrylates copolymer jest szkodliwy? Panel CIR ocenia tę grupę od 2002 roku. W ocenie z 2019 roku uznał acrylates copolymer i sodium acrylates copolymer za bezpieczne w kosmetykach w obecnych stężeniach, gdy produkt opracowano tak, by nie podrażniał. To ocena bezpieczeństwa stosowania w kosmetykach. Status mikroplastiku określa osobno prawo UE.

Polyquaternium-7: czy to mikroplastik?

Polyquaternium-7 to według CosIng polimerowa czwartorzędowa sól amoniowa zbudowana z akryloamidu i chlorku diallilodimetyloamoniowego. Działa antystatycznie i tworzy film.

Rozporządzenie wyłącza z definicji polimery, których rozpuszczalność w wodzie przekracza 2 g/l w teście OECD. Polimer rozpuszczony w płynnym produkcie, na przykład w szamponie, ograniczeniu nie podlega. O tym, czy polyquaternium-7 w danym kosmetyku jest mikroplastikiem, przesądza więc wynik testu rozpuszczalności albo dane dostawcy.

Beat the Microbead umieszcza polyquaternium-7 na czerwonej liście, a jednocześnie niektóre polyquaternium zalicza do osobnej grupy składników, o których brakuje danych.

Jak rozpoznać mikroplastik w kosmetykach

1. Przeczytaj skład INCI. Szukaj nazw z tabeli. Polyethylene, Polypropylene, Polyethylene Terephthalate, Nylon i Polyurethane to tworzywa, z których robiono mikrogranulki. Jak czytać całą listę, opisujemy w poradniku jak czytać skład kosmetyku.
2. Sprawdź, z czego są drobinki w peelingu. Plastikowe mikrogranulki są zakazane od 17 października 2023 roku. Ziarnistość mogą dawać na przykład cukier, sól, zmielone pestki albo minerały. O drobinkach w peelingu do skóry głowy piszemy w poradniku o peelingu skóry głowy.
3. Przy nazwach z Acrylates, Polyacrylate, Carbomer, Crosspolymer albo Polyquaternium zapytaj o postać. Te polimery zagęszczają produkt albo tworzą film. Ich postać w recepturze zna producent (punkt 7).
4. Przy brokacie zapytaj, z czego jest. Mikroplastikiem nie są cztery rodzaje brokatu: nieorganiczny, rozpuszczalny w wodzie, z niemodyfikowanego chemicznie polimeru naturalnego oraz taki, którego rozkład potwierdzono testami z rozporządzenia. Sypki brokat z tworzywa do zastosowań innych niż kosmetyki jest zakazany od 17 października 2023 roku. Brokat z tworzywa sprzedawany jako kosmetyk do makijażu, na przykład cień do powiek, może zostać na rynku do 16 października 2035 roku.
5. Sprawdzaj, według jakiej definicji powstała lista. Organizacje takie jak Beat the Microbead przyjmują szerszą definicję niż prawo UE. Czerwona lista Beat the Microbead ma 571 pozycji. Produkt, którego składnik jest na takiej liście, może więc nie zawierać mikroplastiku w rozumieniu prawa UE.
6. Od 2031 roku czytaj etykiety makijażu. Kosmetyki do makijażu, ust i paznokci z mikroplastikiem będą wtedy musiały mieć na etykiecie, opakowaniu albo ulotce zdanie „Ten produkt zawiera mikrodrobiny plastiku”.
7. Zapytaj producenta. Producent wie, w jakiej postaci polimer jest w jego produkcie i czy sprawdzono jego rozpuszczalność albo rozkład.

Czy mikroplastik jest szkodliwy?

Wpływ na zdrowie ludzi wciąż jest badany i wiele pozostaje niewiadomych. Szkodę dla środowiska opisano dużo lepiej i to ona uzasadnia unijny zakaz.

Co wiadomo o wpływie na zdrowie

W 2019 roku WHO oceniła mikroplastik w wodzie pitnej. Uznała, że na podstawie ograniczonych danych substancje chemiczne i drobnoustroje związane z mikroplastikiem w wodzie budzą niewielkie obawy o zdrowie. Co do samych drobin w wodzie pitnej, WHO pisze, że nie da się jeszcze wyciągnąć pewnych wniosków o ich toksyczności, zwłaszcza najmniejszych, ale nie ma wiarygodnych danych, które wskazywałyby na zagrożenie. Po połknięciu drobiny większe niż 150 µm raczej nie są wchłaniane, a wchłanianie mniejszych jest prawdopodobnie ograniczone.

W 2022 roku WHO opisała mikroplastik w jedzeniu i powietrzu. Uznała, że dostępne dane w bardzo ograniczonym stopniu pozwalają ocenić ryzyko i że niewiele wskazuje na szkodliwe działanie u ludzi.

Leslie i in. (2022) wykryli drobiny plastiku we krwi 17 z 22 dawców, czyli u 77% badanych. Średnie stężenie wyniosło 1,6 µg/ml. To dowód, że drobiny plastiku mogą trafiać do krwi człowieka. Autorzy piszą, że do oceny, czy to narażenie jest zagrożeniem dla zdrowia publicznego, potrzeba dalszych badań.

Przegląd Danopoulosa i in. (2022) zebrał 17 badań na ludzkich komórkach. Szkodliwy wpływ na żywotność komórek pojawiał się od stężenia 10 µg/ml dla drobin o wielkości 5-200 µm. Te stężenia pochodzą z doświadczeń na komórkach hodowanych w laboratorium.

A skóra? Według WHO warstwa rogowa naskórka ogranicza przenikanie drobin większych niż 1 µm. Badań nad przenikaniem przez skórę jest jednak mało, a ich wyniki są niejednoznaczne.

Mikroplastik a środowisko

Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) oszacowała, że do środowiska trafia co roku ponad 42 000 ton celowo dodanego mikroplastiku. Takie zanieczyszczenie jest według Komisji wyjątkowo trwałe, praktycznie niemożliwe do usunięcia ze środowiska i z czasem się w nim gromadzi. Komisja podaje, że nowe przepisy zapobiegną uwolnieniu około 500 000 ton mikroplastiku. ECHA szacowała, że zakaz w zaproponowanej przez nią postaci ograniczyłby emisje o 70% w ciągu 20 lat.

W jakich produktach jest najwięcej mikroplastiku

Wśród produktów z celowo dodanym mikroplastikiem największym źródłem jest według Komisji granulat wsypywany na boiska ze sztuczną trawą. Do tego dochodzą źródła niezamierzone: granulat tworzyw sztucznych gubiony w produkcji i transporcie, ścieranie opon, pranie ubrań i odpady z tworzyw. Unijny plan działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń zakłada, że do 2030 roku zanieczyszczenie mikroplastikiem zmniejszy się o 30%.

Mikrogranulki stosowano głównie w kosmetykach spłukiwanych i detergentach. Napper i in. (2015) wydobyli polietylenowe mikrogranulki z kilku peelingów i oszacowali, że jedno użycie mogło uwolnić od 4594 do 94 500 drobin. UE zakazała mikrogranulek bez okresu przejściowego, bo branża miała z nich dobrowolnie zrezygnować do 2020 roku.

Zakaz mikroplastiku w kosmetykach: terminy w UE

Komisja przyjęła ograniczenie 25 września 2023 roku jako rozporządzenie (UE) 2023/2055, zmieniające załącznik XVII do rozporządzenia REACH. Stosuje się je od 17 października 2023 roku. Zakazuje wprowadzania do obrotu produktów, do których dodano mikroplastik, aby nadać im określone cechy, jeśli jego stężenie wynosi co najmniej 0,01% wagowo.

Od kiedy	Czego dotyczy
17 października 2023	Mikrogranulki, czyli drobiny do złuszczania, polerowania i oczyszczania, w każdym kosmetyku
17 października 2027	Kosmetyki spłukiwane z mikroplastikiem, na przykład żele, szampony, odżywki
17 października 2029	Kosmetyki niespłukiwane z mikroplastikiem, na przykład kremy i balsamy, oraz mikroplastik, który kapsułkuje zapach
17 października 2031	Makijaż, kosmetyki do ust i paznokci z mikroplastikiem muszą mieć na etykiecie, opakowaniu lub ulotce zdanie „Ten produkt zawiera mikrodrobiny plastiku” (produkty wprowadzone wcześniej mają czas do 17 grudnia 2031)
17 października 2035	Makijaż, kosmetyki do ust i paznokci z mikroplastikiem, także brokat sprzedawany jako kosmetyk do makijażu

Przepisy wymagają zdania o mikroplastiku tylko na makijażu, kosmetykach do ust i paznokci. Przy pozostałych kosmetykach najlepszą wskazówką pozostaje skład INCI.

Hasło „bez mikroplastiku” i testy biodegradacji

Unijne przepisy o mikroplastiku korzystają z testów biodegradowalności, takich jak wytyczna OECD 301: polimer, którego rozkład potwierdzono metodą wskazaną w rozporządzeniu, nie jest mikroplastikiem w jego rozumieniu. Jak działają te testy i jakie progi trzeba w nich osiągnąć, opisujemy w tekście o kosmetykach biodegradowalnych.

Słowo „biodegradowalny” na opakowaniu warto czytać ostrożnie. Dyrektywa UE 2024/825 wymienia je wśród ogólnych twierdzeń dotyczących ekologiczności i pozwala na takie hasło tylko przy uznanej wysokiej efektywności ekologicznej. Jeśli obok, na tym samym opakowaniu albo stronie, jasno podano, czego dotyczy, na przykład którego składnika i jakiego testu, twierdzenie przestaje być ogólne. Producent nadal musi mieć na nie dowód. Państwa UE miały stosować te przepisy od 27 września 2026 roku, a tekst polskiej ustawy wdrażającej przewiduje wejście w życie 27 września 2027 roku. Czym „biodegradowalny” różni się od „kompostowalnego”, wyjaśniamy w tekście o kosmetykach biodegradowalnych, do którego odsyłamy wyżej.

Znaczenie hasła „bez mikroplastiku” zależy od definicji. Od 17 października 2023 roku nie wolno wprowadzać do obrotu kosmetyków z plastikowymi mikrogranulkami, więc w peelingu to hasło mówi mało. W kremie, szamponie czy makijażu mówi więcej, bo tam mikroplastik jest jeszcze dozwolony (terminy w tabeli wyżej). Warto wtedy wiedzieć, według której definicji producent sprawdził skład: unijnej czy szerszej, na przykład z listy Beat the Microbead.