Olej mineralny, parafina i wazelina w kosmetykach: czy są szkodliwe?

Wazelina, parafina i olej mineralny mają złą sławę. Mówi się, że zatykają pory albo są rakotwórcze, bo powstają z ropy. Sprawdziliśmy, co na ten temat mówią unijne prawo, niemiecki Federalny Instytut Oceny Ryzyka (BfR) i badania. Odpowiedź w większości uspokaja. Jedno zastrzeżenie dotyczy kosmetyków do ust.

Olej mineralny w kosmetykach: z czego powstają wazelina i parafina?

Wszystkie trzy powstają z ropy naftowej. Po destylacji ropy oddziela się frakcje o różnej gęstości, a potem oczyszcza je, na przykład przez ekstrakcję rozpuszczalnikiem i uwodornienie. Tak powstają:

• olej mineralny, czyli parafina ciekła albo biały olej mineralny, w składzie jako Paraffinum Liquidum lub Mineral Oil,
• wazelina, półstała mieszanina oleju i wosku, w składzie jako Petrolatum,
• woski, na przykład parafina stała (Paraffin) i wosk mikrokrystaliczny (Cera Microcristallina).

Olej mineralny to mieszanina tysięcy węglowodorów. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) dzieli je na dwie grupy: węglowodory nasycone (MOSH) i aromatyczne (MOAH). To rozróżnienie ma znaczenie, bo wśród węglowodorów aromatycznych mogą być związki rakotwórcze. W surowej ropie MOAH stanowią zwykle 15-30%, a rafinacja znacznie zmniejsza ich udział.

Według BfR mocno oczyszczone oleje mineralne i woski mikrokrystaliczne w kosmetykach do skóry spełniają wymagania czystości Farmakopei Europejskiej, czyli zbioru norm dla surowców do leków.

W kosmetyku tworzą na skórze cienką warstwę, przez którą woda wolniej odparowuje. Takie składniki nazywa się okluzyjnymi. Działają najlepiej na lekko wilgotnej skórze. Przegląd Sethiego i współpracowników (2016) podaje, że wazelina zmniejsza utratę wody przez naskórek o ponad 98%, a olej mineralny tylko o 20-30%.

Dlatego w poradniku o suchych dłoniach wymieniamy oba wśród składników, które pomagają zatrzymać wodę w skórze. Różnicę między takim składnikiem okluzyjnym a humektantem opisujemy na stronie o glicerynie.

Czy wazelina kosmetyczna jest szkodliwa?

Według dostępnych danych wazelina kosmetyczna nakładana na skórę nie szkodzi zdrowiu. Tak wynika z opinii BfR z 2018 roku. Instytut uznał, że przy obecnym stanie wiedzy nie należy się spodziewać zagrożenia dla osób, które nakładają na skórę kosmetyki z olejami mineralnymi. Węglowodory nasycone prawie nie przenikają przez skórę do organizmu. BfR nie zna też żadnych doniesień o szkodach dla zdrowia, choć ludzie używają takich kosmetyków od lat, często codziennie.

Zacznijmy od przepisów. Unijne rozporządzenie o produktach kosmetycznych wymienia w załączniku II, czyli na liście substancji zakazanych, samą ropę naftową i ponad 140 frakcji z ropy. Wazelina ma tam pozycję 904: „Wazelina, z wyjątkiem sytuacji, gdy znany jest cały proces rafinowania i można udowodnić, że substancja, z której pochodzi, nie jest rakotwórcza”. Załącznik II sprawdziliśmy w październiku 2026 roku w tekście skonsolidowanym z 1 września 2025 roku.

Podobne warunki dotyczą innych frakcji z ropy. Część z nich jest zakazana, jeśli zawiera ponad 3% ekstraktu DMSO, czyli związków, które wypłukuje rozpuszczalnik dimetylosulfotlenek. Ten udział mierzy test IP 346, który przywołują unijne przepisy o klasyfikacji substancji chemicznych. BfR nazywa go wstępnym testem: dalej oczyszcza się tylko te frakcje, które go przeszły, i dopiero potem trafiają one do kosmetyków.

Jedną rzecz BfR zaleca poprawić. W badaniach rynku instytut znalazł więcej MOAH w części produktów z wazeliną niż w pozostałych kosmetykach z olejami mineralnymi. Wyjaśnia to tym, że do produkcji wazeliny mogą trafiać także gatunki techniczne, i zaleca producentom obniżenie zawartości MOAH. Jego wniosek o stosowaniu na skórę pozostaje ten sam: szkody dla zdrowia się nie spodziewa.

Skutki uboczne wazeliny

Najczęstsze „skutki uboczne” są kosmetyczne: wazelina jest tłusta, błyszczy się na skórze i zostawia plamy na ubraniu i pościeli. Dermatolodzy z Amerykańskiej Akademii Dermatologii (AAD) radzą nakładać ją na pięty przed snem i zakładać skarpety, żeby nie brudziła pościeli. Opisujemy to w poradniku co na pękające pięty.

BfR opisuje lekkie zaczerwienienie skóry u pojedynczych osób po mieszaninie wazeliny i parafiny stałej. Ryzyko uczulenia na oleje mineralne instytut ocenia jako małe.

Czy parafina w kosmetykach jest szkodliwa?

Czy parafina jest szkodliwa? Według dostępnych ocen parafina w kosmetykach nakładanych na skórę nie szkodzi zdrowiu. Parafina ciekła, czyli biały olej mineralny, w składzie Paraffinum Liquidum albo Mineral Oil, nie figuruje na liście substancji zakazanych w kosmetykach. Opinia BfR obejmuje ją tak samo jak wazelinę: przy stosowaniu na skórę instytut nie widzi zagrożenia.

Oleje mineralne znajdziesz w kremach, balsamach, kosmetykach do mycia, filtrach przeciwsłonecznych, dezodorantach, makijażu, żelach do włosów i oliwkach dla dzieci. Zależnie od produktu stanowią od 1 do 99% jego składu. Parafina w kremie albo balsamie występuje w składzie jako Paraffinum Liquidum, Mineral Oil albo, w postaci stałej, jako Paraffin. Ten tekst dotyczy kosmetyków, parafinę przyjmowaną doustnie pomija.

Skutki uboczne stosowania parafiny

Najczęstszy kłopot z parafiną jest taki sam jak z wazeliną: zostawia na skórze tłustą warstwę, która może brudzić ubrania. Ryzyko uczulenia jest małe. BfR przywołuje badanie z udziałem 80 000 osób, w którym medyczny biały olej mineralny nie uczulał skóry.

Paraffinum Liquidum, Petrolatum i inne nazwy w składzie

Składniki z ropy rozpoznasz po nazwach INCI na liście składników. Jak czytać tę listę, opisujemy w poradniku jak czytać skład kosmetyku.

Nazwa INCI	Co to jest	Gdzie je spotkasz	Co mówią źródła
Paraffinum Liquidum	Biały olej mineralny, mocno oczyszczony	Kremy, balsamy, oliwki dla dzieci, kosmetyki do mycia twarzy	Nie ma go w załączniku II; BfR nie widzi zagrożenia przy stosowaniu na skórę
Mineral Oil	Olej mineralny; w CosIng dzieli z Paraffinum Liquidum numery CAS	Jak wyżej	CosIng opisuje go między innymi jako składnik okluzyjny
Petrolatum	Wazelina, mieszanina oleju i wosku	Wazelina kosmetyczna, balsamy do ust, balsamy do stóp	Załącznik II, poz. 904: dozwolona, gdy znany jest proces rafinowania, a surowiec nie jest rakotwórczy; BfR zaleca obniżać w niej MOAH
Paraffin	Parafina stała, wosk z ropy	Kosmetyki do ust, kremy	Nie ma jej w załączniku II
Cera Microcristallina	Wosk mikrokrystaliczny	Kosmetyki do ust, kremy	Cosmetics Europe zaleca go do kosmetyków do ust, jeśli spełnia specyfikację wosku z ustalonym dopuszczalnym dziennym spożyciem (ADI)
Ozokerite (ozokeryt)	Wosk węglowodorowy z ropy	Kosmetyki do ust	Nie ma go w załączniku II
Ceresin	Oczyszczony ozokeryt	Kosmetyki do ust	Nie ma go w załączniku II

Nazwy w rodzaju Isohexadecane i Isododecane oznaczają syntetyczne węglowodory o znacznie prostszym składzie niż olej mineralny. Cosmetics Europe traktuje je osobno i zaleca dla nich osobną ocenę bezpieczeństwa. Sama nazwa INCI nie mówi też, jakiego gatunku oleju użył producent. Według Cosmetics Europe zgodność z normami zależy od składu surowca, a potwierdza ją jego dostawca.

Wazelina na twarz: czy zatyka pory?

Czy wazelina jest komedogenna, czyli czy sprzyja zaskórnikom? Na ten temat mamy mało dobrych dowodów i nie znaleźliśmy kontrolowanego badania na ludziach. Przegląd opublikowany w 2024 roku w czasopiśmie AAD nazywa przekonanie, że wazelina wywołuje trądzik, błędnym.

To, czy składnik sprzyja zaskórnikom, od lat sprawdza się w teście na uszach królików. W takim teście zaskórniki wywołało dziewięć z badanych składników, a wazelina i parafina do nich nie należały. Ten model ma jednak ograniczenia: już w 1982 roku zwracano uwagę, że jego wyniki słabo odpowiadają temu, co dzieje się na ludzkiej skórze. Skalę komedogenności i to, jak różne zestawienia oceniają te same składniki, opisujemy we wpisie o składnikach komedogennych.

Na twarzy wazelina działa tak samo jak na reszcie ciała: tworzy warstwę, która spowalnia odparowywanie wody. Jest przy tym tłusta i błyszczy się, więc na dzień możesz woleć lżejszy krem. Obserwuj własną skórę. Jeśli po kosmetyku z wazeliną na twarzy pojawiają się zaskórniki, odstaw go i zobacz, czy jest różnica. Co jeszcze sprzyja zaskórnikom, opisujemy w poradniku o zaskórnikach.

Wazelina na usta: co, jeśli ją połkniesz?

Z ust część kosmetyku połykasz, dlatego dla pomadek i balsamów do ust liczy się też spożycie. BfR zwraca uwagę, że olej mineralny o niskiej lepkości łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego. Do ust zaleca więc oleje o średniej i wysokiej lepkości oraz woski mikrokrystaliczne.

Branża ma na to własne zalecenie. Cosmetics Europe, europejskie stowarzyszenie branży kosmetycznej, w zaleceniu nr 14 z 2018 roku radzi używać w kosmetykach do ust tylko tych olejów i wosków mineralnych, dla których ustalono dopuszczalne dzienne spożycie (ADI). Dla olejów o średniej i wysokiej lepkości EFSA ustaliła je na 12 mg na kilogram masy ciała dziennie.

Według BfR z pomadki przyjmujesz mniej niż 10% tej dawki. Jeśli producent stosuje się do zalecenia, instytut nie spodziewa się skutków dla zdrowia. Kontrole w Szwajcarii i Niemczech znalazły jednak w części kosmetyków do ust oleje, które zalecenia nie spełniały, dlatego BfR apeluje do producentów o jego przestrzeganie.

Dermatolodzy z AAD wymieniają wazelinę, białą wazelinę i olej mineralny wśród składników, których warto szukać w balsamie do suchych, spierzchniętych ust, obok masła shea i oleju rycynowego. Na usta wybieraj więc kosmetyk przeznaczony do ust.

Innym częstym składnikiem pomadek jest lanolina. Skąd się bierze i czy uczula, piszemy we wpisie o lanolinie.

Dlaczego niektórzy wybierają kosmetyki bez oleju mineralnego?

Najmocniejszy argument dotyczy pochodzenia. Olej mineralny i wazelina powstają z ropy naftowej, czyli surowca kopalnego, którego zasoby się nie odnawiają. Jeśli wolisz składniki ze źródeł odnawialnych, to uczciwy powód wyboru. Wynika z wartości. Dowody na szkodliwość dla zdrowia go nie wspierają.

Skórę natłuszczają i chronią przed utratą wody także składniki roślinne: masła (na przykład masło shea), oleje (na przykład olej rycynowy) i woski roślinne (na przykład wosk carnauba). Inaczej się rozprowadzają i inaczej czuć je na skórze, więc wybór zależy też od tego, co lubisz.

O silikonach, które budzą podobne pytania, piszemy w tekście silikony w kosmetykach. Czym jest mikroplastik i których składników dotyczy unijne ograniczenie, wyjaśniamy w tekście mikroplastik w kosmetykach.

Jak to wygląda w Zielonym Laboratorium

Skórę w naszych kosmetykach natłuszczają składniki roślinne: masła, oleje i woski. Sięgamy po nie zamiast oleju mineralnego, wazeliny i wosków z ropy. To nasz wybór receptur. Na przykład w naszym kremie do stóp obok mocznika jest masło shea:

W kremie do dłoni obok gliceryny są masło shea, olej rycynowy i wosk carnauba:

Wazelina też dobrze sprawdza się w pielęgnacji. W poradniku o pękających piętach sami za AAD polecamy nałożyć na noc zwykłą wazelinę na krem z mocznikiem. Możesz łączyć jedno z drugim. Kremy do stóp i dłoni znajdziesz w dziale Dłonie i stopy.

Czego nie wiemy

BfR sam wskazuje luki w danych:

• Wchłanianie przez lata. Brakuje badań nad tym, ile oleju mineralnego przenika przez skórę przy kontakcie przez wiele lat.
• Kosmetyki do ust. Mało wiadomo, ile oleju organizm przyswaja z przewodu pokarmowego. Przez to ostateczna ocena pomadek i innych kosmetyków, które się połyka, jest trudniejsza.
• Mieszaniny olejów. Nie wiadomo dokładnie, jakie mieszaniny trafiają do kosmetyków i jak działają poszczególne węglowodory aromatyczne.
• Badania na szczurach. U szczurów jednego szczepu, po dużych dawkach olejów mineralnych o niskiej lepkości, pojawiały się zmiany w wątrobie. BfR uważa ich znaczenie dla ludzi za wątpliwe.

Do tego dochodzi zatykanie porów: wiemy o nim tyle, ile mówią testy na zwierzętach i opinie dermatologów.

Jeśli po kosmetyku skóra piecze, swędzi albo pojawia się wysypka, zmyj go i przestań używać. Gdy objawy nie mijają, idź do dermatologa i zabierz opakowanie ze składem. Do lekarza warto pójść także wtedy, gdy spierzchnięte usta albo popękane pięty nie poprawiają się mimo regularnej pielęgnacji.