Silikony w kosmetykach: czy są szkodliwe dla włosów, skóry i środowiska?

Silikony są w wielu odżywkach, szamponach, kremach i podkładach. W składzie kryją się pod nazwami takimi jak Dimethicone czy Cyclopentasiloxane. Poniżej wyjaśniamy, jak je rozpoznać, co mówią o nich oceny bezpieczeństwa i które silikony UE wycofuje z kosmetyków.

Czym są silikony w kosmetykach?

Silikony to syntetyczne polimery zbudowane z łańcucha atomów krzemu i tlenu, do którego przyłączone są grupy metylowe. Surowcem do ich produkcji jest krzemionka, którą zawiera między innymi piasek. W kosmetykach dają poślizg, wygładzają, tworzą na skórze i włosach cienki film i zmniejszają pienienie. Według przeglądu Gavazzoni Dias (2015) to najczęściej stosowane składniki odżywek do włosów, a najpopularniejszy z nich jest dimethicone.

Silikony dzielą się na dwie główne grupy:

• Liniowe, na przykład dimethicone. Mają postać łańcucha i tworzą na skórze lub włosach cienki film.
• Cykliczne, oznaczane jako D4, D5 i D6. Mają postać pierścienia, a liczba w skrócie mówi, ile atomów krzemu go tworzy. Są lotne: z kremu czy serum po pewnym czasie odparowują.

Czy dimethicone to silikon? Tak, to najprostszy i najczęściej używany silikon liniowy.

Silikony w kosmetykach: nazwy w składzie INCI

Silikon w składzie INCI rozpoznasz po końcówce nazwy:

• -cone: Dimethicone, Amodimethicone, Phenyl Trimethicone, Cyclomethicone,
• -conol: Dimethiconol,
• -siloxane: Cyclopentasiloxane, Cyclohexasiloxane,
• -silane: na przykład Triethoxycaprylylsilane, który według CosIng wiąże składniki. To pokrewny związek krzemu, który zwykle liczy się razem z silikonami.

Nazwy z PEG albo PPG, na przykład PEG-12 Dimethicone, oznaczają silikony z przyłączonymi łańcuchami glikolu polietylenowego (PEG) albo polipropylenowego (PPG). Według CosIng PEG-12 Dimethicone pielęgnuje skórę i włosy.

Uważaj na podobnie brzmiące nazwy. Behenamidopropyl Dimethylamine nie jest silikonem, mimo słowa „dimethyl” w nazwie. Według CosIng działa antystatycznie i emulguje. O czytaniu całej listy składników piszemy w poradniku jak czytać skład kosmetyku.

Nazwa w INCI	Rodzaj	Do czego służy (CosIng)	Co mówi prawo UE
Dimethicone	liniowy	zmiękcza i chroni skórę, zmniejsza pienienie	dozwolony; pozostałości D4, D5 i D6 w kosmetyku liczą się do limitu 0,1%
Amodimethicone	liniowy z grupami aminowymi	działa antystatycznie, pielęgnuje włosy	dozwolony
Dimethiconol	liniowy	zmiękcza skórę, nawilża, zmniejsza pienienie	dozwolony
Phenyl Trimethicone	z grupą fenylową	pielęgnuje włosy, tworzy na skórze warstwę ochronną	dozwolony
PEG-12 Dimethicone	z łańcuchami PEG	pielęgnuje skórę i włosy	dozwolony
Dimethicone Crosspolymer	usieciowany	stabilizuje emulsje, utrwala fryzurę, reguluje gęstość	dozwolony; w postaci stałych drobin może podlegać przepisom o mikroplastiku
Cyclotetrasiloxane (D4)	cykliczny	rozpuszczalnik, zmiękcza skórę	zakazany w kosmetykach od 12 czerwca 2019 roku
Cyclopentasiloxane (D5)	cykliczny, lotny	rozpuszczalnik, zmiękcza skórę, pielęgnuje włosy	poniżej 0,1% w kosmetykach spłukiwanych po 31 stycznia 2020 roku, w pozostałych po 6 czerwca 2027 roku
Cyclohexasiloxane (D6)	cykliczny, lotny	rozpuszczalnik, zmiękcza skórę, pielęgnuje włosy	poniżej 0,1% w kosmetykach spłukiwanych po 6 czerwca 2026 roku, w pozostałych po 6 czerwca 2027 roku
Cyclomethicone	mieszanina D4, D5 i D6	rozpuszczalnik, zmiękcza skórę, pielęgnuje włosy	obowiązują limity dla każdego z trzech silikonów

Funkcje pochodzą z unijnej bazy składników kosmetycznych CosIng, a ostatnia kolumna z rozporządzeń, które omawiamy niżej. Nazwa z tej listy nie oznacza, że kosmetyk szkodzi zdrowiu. Jeśli zależy ci na środowisku, zwróć uwagę na silikony cykliczne: Cyclopentasiloxane, Cyclohexasiloxane i Cyclomethicone.

Czy silikon jest bezpieczny dla skóry? Dimethicone a szkodliwość

Według dostępnych ocen tak. Amerykański panel ekspertów Cosmetic Ingredient Review (CIR) ocenił dimethicone i kilkanaście pokrewnych silikonów w raporcie opublikowanym w 2003 roku. Z raportu wynika, że:

• kosmetyki zawierają zwykle do 15% tych składników,
• dimethicone nie wchłania się przez skórę ani z przewodu pokarmowego,
• w większości badań na królikach drażnił skórę minimalnie,
• nie uczulał w czterech testach na zwierzętach ani w teście płatkowym na 83 osobach, w którym miał stężenie 5%,
• we wszystkich testach genotoksyczności wynik był ujemny.

Panel uznał te silikony za bezpieczne w stężeniach, w jakich trafiają do kosmetyków. Ocenił też, że ze względu na duże cząsteczki nie wchłaniają się one w istotnym stopniu przez skórę. Do podobnych wniosków doszedł przy silikonach cyklicznych (2011), 62 silikonach usieciowanych (2014) i dimethiconolu (2017).

Czy dimetykon jest dobry na skórę? Baza CosIng opisuje go jako składnik, który zmiękcza i chroni skórę. W poradniku o suchych dłoniach wymieniamy go wśród składników, których warto szukać w kremie do rąk. O oleju mineralnym i wazelinie piszemy we wpisie o tym, czy olej mineralny, parafina i wazelina są szkodliwe.

Silikony do włosów: czy są szkodliwe?

Badania nie wskazują, że silikony w kosmetykach do włosów uszkadzają włosy. Gavazzoni Dias opisuje, co robią na włosie:

• wygładzają i ułatwiają rozczesywanie, bo zmniejszają tarcie między włosami,
• dodają połysku, bo odbijają światło,
• chronią przed tarciem, na przykład przy czesaniu,
• rozprowadzają ciepło suszarki albo prostownicy po powierzchni włosa. Autorka przeglądu pisze wprost, że do suszarki i prostownicy potrzebny jest kosmetyk ochronny z silikonem.

Tę ostatnią właściwość wykorzystujemy w poradniku o puszących się włosach: przed prostownicą polecamy tam kosmetyk z silikonem. Tak działa też serum silikonowe do włosów: wygładza je, nabłyszcza i chroni przed tarciem.

Skąd opinia, że silikony szkodzą włosom? Silikony różnią się tym, jak mocno osiadają na włosie i jak łatwo się zmywają.

Dimethicone lepiej przylega do włosów niepoddanych zabiegom chemicznym, takim jak farbowanie, i do odcinka przy skórze głowy niż do końcówek. Dlatego kosmetyki do włosów zniszczonych zawierają dodatkowe składniki, które pomagają mu się przyczepić. Jeśli używasz kilku kosmetyków bez spłukiwania naraz, na włosach może zostawać osad. Włosy wydają się wtedy obciążone, matowe albo szorstkie. Wystarczy zmienić kosmetyk albo dokładniej umyć włosy.

Silikony w szamponach: jak zmyć silikony z włosów

Silikony w szamponach to najczęściej dimethicone, najpopularniejszy silikon w kosmetykach do włosów. Szampony z odżywką „2 w 1”, z kropelkami dimethicone zawieszonymi w środkach myjących, trafiły na rynek w 1987 roku. Według D’Souzy i Rathiego (2015) taki szampon myje włosy, a dimethicone zostaje na nich, nabłyszcza je, zmiękcza i zmniejsza elektryzowanie. Silikon w szamponie działa tu więc jak odżywka.

Jak zmyć silikony z włosów? Zwykły szampon radzi sobie z większością z nich. Gdy osad się zbiera:

1. Raz w tygodniu umyj włosy szamponem oczyszczającym. Ma on mocniejszy środek myjący. Według D’Souzy i Rathiego, przy częstym używaniu lakieru, żelu albo pianki myje się nim włosy zwykle raz w tygodniu. Gavazzoni Dias poleca taki szampon do usuwania osadu z kosmetyków. Czym różnią się środki myjące, opisujemy w poradniku o SLS i SLES w kosmetykach.
2. Potem nałóż maskę albo odżywkę. Gavazzoni Dias po szamponie oczyszczającym poleca gęstą maskę, żeby nie przesuszyć włosów.
3. Nakładaj naraz mniej kosmetyków bez spłukiwania.

Szampony do codziennego mycia znajdziesz na półce Szampony.

Cyclopentasiloxane (D5): czy jest szkodliwy i czy jest wycofany?

Cyclopentasiloxane, po polsku cyklopentasiloksan, to silikon cykliczny, w skrócie D5. Według CosIng rozpuszcza inne składniki, zmiękcza skórę i pielęgnuje włosy. Po nałożeniu odparowuje.

Czy cyklopentasiloksan jest szkodliwy dla zdrowia? Unijny Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) w 2016 roku uznał go za bezpieczny w zgłoszonych stężeniach z wyjątkiem aerozoli do stylizacji włosów i kosmetyków do opalania w sprayu. W tych produktach D5 unosi się w powietrzu i można go wdychać. Według komitetu przy wysokim stężeniu w powietrzu może wtedy miejscowo szkodzić płucom. SCCS zalecił też, żeby D5 zawierał jak najmniej D4, który w UE uznano za szkodliwy dla rozrodczości.

Panel CIR w 2011 roku uznał D5 za bezpieczny. Żadna z tych ocen nie dotyczyła środowiska.

Czy cyclopentasiloxane jest wycofany? Częściowo. W kosmetykach spłukiwanych, na przykład w szamponach, od 2020 roku musi go być mniej niż 0,1%. W kosmetykach niespłukiwanych, na przykład w kremach albo serum do włosów, ten sam limit zacznie obowiązywać po 6 czerwca 2027 roku.

Silikony a środowisko: zakaz D4, D5 i D6 w UE

Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) w 2018 roku uznała D4, D5 i D6 za substancje wzbudzające szczególnie duże obawy. Wszystkie trzy są bardzo trwałe w środowisku i silnie gromadzą się w organizmach, a D4 jest dodatkowo toksyczny. Według Komitetu ds. Oceny Ryzyka ECHA głównym źródłem ich uwolnień do środowiska są kosmetyki. Najpierw ograniczono kosmetyki spłukiwane, bo z nich D4 i D5 trafiają do ścieków, zanim zdążą odparować.

Terminy wynikają z trzech rozporządzeń:

1. 12 czerwca 2019 roku: D4 trafił do wykazu substancji zakazanych w kosmetykach jako substancja szkodliwa dla rozrodczości. Dopuszczalne są tylko śladowe ilości, których nie da się technicznie uniknąć.
2. Po 31 stycznia 2020 roku: D4 i D5 muszą stanowić mniej niż 0,1% masy kosmetyku spłukiwanego, każdy z osobna (rozporządzenie 2018/35).
3. Po 6 czerwca 2026 roku: ogólny limit 0,1% dla D4, D5 i D6 objął między innymi D6 w kosmetykach spłukiwanych (rozporządzenie 2024/1328).
4. Po 6 czerwca 2027 roku: limit obejmie D4, D5 i D6 we wszystkich pozostałych kosmetykach, czyli w niespłukiwanych.

Przepisy sprawdziliśmy w Dzienniku Urzędowym UE w październiku 2026 roku.

Limit 0,1% liczy się w gotowym kosmetyku. Sam surowiec, na przykład dimethicone, może zawierać D4, D5 i D6 jako pozostałości z produkcji, bo rozporządzenie zwalnia z limitu polimer silikonowy wprowadzany do obrotu samodzielnie. W kosmetyku te pozostałości liczą się już do limitu.

Odstępstwa dla pozostałości w mieszaninach rozporządzenie przewiduje tylko dla zastosowań technicznych i medycznych, na przykład klejów, uszczelniaczy i wycisków stomatologicznych. Kosmetyków wśród nich nie ma. Silikonów liniowych, w tym dimethicone, te przepisy nie ograniczają. Jak przepisy patrzą na kosmetyki spłukiwane do wody, piszemy też na stronie kosmetyki biodegradowalne.

Czy silikony to mikroplastik?

Zależy od postaci. Rozporządzenie o mikroplastiku obejmuje polimery syntetyczne, które są stałe, nie rozpuszczają się w wodzie, nie ulegają rozkładowi i tworzą drobiny nie większe niż 5 mm albo włókna do 15 mm. Wyłącza z definicji ciecze i polimery bez atomów węgla. Silikony mają atomy węgla w grupach metylowych, więc to drugie wyłączenie ich nie obejmuje.

• Płynne silikony, na przykład dimethicone, są cieczami, więc nie są mikroplastikiem w rozumieniu prawa UE.
• Silikony w postaci stałych drobin, na przykład proszek z silikonu usieciowanego, mogą spełniać definicję. Przy nazwach z „Crosspolymer” o statusie decyduje postać składnika w recepturze, którą zna producent.

Przewodnik Komisji do rozporządzenia nie wymienia silikonów z nazwy, więc w razie wątpliwości zapytaj producenta. Terminy zakazu i listę nazw INCI opisujemy w artykule o tym, czy mikroplastik w kosmetykach jest szkodliwy.

„Naturalne silikony”: co oznacza to określenie?

„Naturalne silikony” to określenie marketingowe. Nie znajdziesz go w nazwach INCI ani w rozporządzeniu o produktach kosmetycznych. Zwykle chodzi o składniki pochodzenia roślinnego, które mają dać włosom albo skórze podobny poślizg i wygładzenie: oleje, estry albo alkany. Przykładem jest olej z nasion brokułu, w składzie Brassica Oleracea Italica Seed Oil, który według CosIng zmiękcza skórę i pielęgnuje włosy.

Takie składniki nie są silikonami, choć mogą dawać podobne odczucie. Jeśli chcesz wiedzieć, co jest w kosmetyku, sprawdź skład: nazwy z końcówkami z listy powyżej oznaczają silikon. Jak oleje pracują na włosach, opisujemy w poradniku o olejowaniu włosów.

Jak to wygląda w Zielonym Laboratorium

W naszej odżywce wygładzającej za gładkość odpowiadają między innymi Behenamidopropyl Dimethylamine, który według CosIng działa antystatycznie, Cetearyl Alcohol, który zmiękcza i nadaje gęstość, oraz olej ze słodkich migdałów. Po takie składniki sięgamy w naszych kosmetykach do włosów zamiast silikonów. To nasz wybór receptur. Silikony liniowe, takie jak dimethicone, są dozwolonymi i dobrze zbadanymi składnikami, a w poradniku o puszących się włosach sami polecamy przed prostownicą kosmetyk z silikonem.

Do mycia pasuje do niej szampon wygładzający ze skrzypem i lnem.

Pozostałe odżywki i maski znajdziesz na półce Odżywki i maski.

Czego nie wiemy

• Oceny dotyczą składników. Panel CIR i SCCS oceniają silikony w stężeniach, jakie zgłasza branża. Bezpieczeństwo gotowego kosmetyku ocenia się przed wprowadzeniem go do obrotu, w raporcie bezpieczeństwa.
• Silikony liniowe w środowisku. UE ograniczyła ze względu na trwałość w środowisku tylko silikony cykliczne D4, D5 i D6, bo spełniły kryteria substancji bardzo trwałych i silnie gromadzących się w organizmach. Dimethicone i inne silikony liniowe takich ograniczeń nie mają. Oceny CIR opisane wyżej dotyczyły bezpieczeństwa dla ludzi, więc o losie silikonów liniowych w środowisku nic nie mówią.
• Mikroplastik. Czy stały silikon w danym kosmetyku jest mikroplastikiem, rozstrzygają badania rozpuszczalności i rozkładu, które zna producent.

Każdy składnik może u kogoś podrażnić skórę. Jeśli po kosmetyku skóra piecze, swędzi albo się czerwieni, zmyj go i przestań używać. Gdy objawy nie mijają, idź do dermatologa i zabierz opakowanie, bo skład pomoże ustalić przyczynę.